TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2004 YILINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
2004
yılında Türkiye ekonomisinde meydana gelen gelişmeler, yaşanan kriz sürecinden
çıkılmakta olduğuna dair önemli ipuçları sergilemektedir. Alt sektörler
itibariyle incelendiğinde, söz konusu olumlu seyri görmek mümkündür. Nitekim;
Reel kesimde, Finansal piyasalarda, Kamu maliyesinde ve Dış ticarette lehte
bazı gelişmeler olmuştur. Bunlar da, birtakım temel sorunlar devam etmekle beraber,
geleceğe umutla bakılmasına zemin hazırlamaktadır.
2004 yılına
ilişkin sektörel analizlere geçmeden evvel, Türkiye’de ve dünyada meydana gelen
bazı sosyo-ekonomik, siyasî, hukukî ve kültürel gelişmelere yer verilmektedir.
Bununla, ekonomi ile doğrudan veya dolaylı ilgisi olan gelişmelere dikkat
çekilmesi hedeflenmektedir:
·
5 Ocak: İsrail hükûmeti, Türkiye’den su alımını öngören “Manavgat Suyu”
anlaşmasını onayladı.
·
6 Ocak: Suriye devlet başkanı Beşşar Esad, Türkiye’ye geldi. Esad, 57
yıllık aradan sonra Türkiye’yi ziyaret eden ilk Suriye devlet başkanıdır.
·
27 Şubat: Tekel’in alkollü içkiler işletmesi özelleştirildi. İşletme,
“Nurol-Limak-Özaltın-Tütsab Ortak Girişim Grubu”na devredildi.
·
14 Mart: Dünyanın 20 dev şirketinin yöneticileri İstanbul’da bir araya
geldi.
·
28 Mart: Yerel seçimler yapıldı. Seçim sonuçları şöyle (İl genel meclisi
oy oranları): AKP %41,9, CHP %18,0, MHP %10,4, DYP %10,1, SHP %4,8, SP %4,1,
Diğer %10,8.
·
24 Nisan: Kıbrıs’ın birleştirilmesine ilişkin referandum yapıldı.
Seçmenlerin Annan Planı’na yönelik tercihleri şöyle gerçekleşti: Kuzey Kıbrıs:
%64,91-Evet, %35,09-Hayır. Güney Kıbrıs: %75,83-Hayır, %24,17-Evet.
·
1 Mayıs: AB, 10 yeni ülkeyi daha bünyesine aldı. Yeni üyeler: Polonya,
Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Litvanya, Letonya, Estonya,
Kıbrıs Rum Kesimi, Malta.
·
11 Mayıs: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Dr. Hilmi Güler, Türkiye’de 1
milyar tonluk yeni bir bor rezervinin bulunduğunu, böylece dünya toplam bor rezervinde
Türkiye’nin payının %72’ye yükseldiğini ifade etti.
·
17 Mayıs: “Ekonomi Koordinasyon Kurulu” oluşturuldu. Başkanlığına,
Başbakan Yardımcısı Doç.Dr.Abdüllatif Şener getirildi.
·
24 Mayıs: Ankara 10.Bölge İdare Mahkemesi, TÜPRAŞ’ın %65,76 oranındaki kamu
payının blok olarak satışına ilişkin kararın yürütmesini durdurdu.
·
26 Mayıs: Madenlerin özel sektöre açılmasını öngören Maden Yasa
Tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
26 Mayıs: İktisat Bankası’nın eski sahibi Erol Aksoy’un 38 şirketine ve
mallarının tamamına, TMSF’nin talebiyle el kondu.
·
2-6 Haziran: II.OECD KOBİ’lerden Sorumlu Bakanlar Konferansı,
İstanbul’da gerçekleştirildi.
·
7 Haziran: Farklı dillerdeki ve lehçelerdeki ilk televizyon yayını,
TRT’de Türkçe alt yazılı olarak başladı.
·
9 Haziran: Yargıtay 9.Ceza Dairesi, kapatılan DEP’in 4 eski milletvekili
hakkındaki infazı durdurarak tahliye edilmelerine karar verdi.
·
9 Haziran: ABD’nin Georgia eyaletinde gerçekleştirilen G-8 Zirvesi’nde
liderler bir araya geldi. Zirve’ye Başbakan R.T.Erdoğan da katıldı.
·
14-16 Haziran: İKÖ 31.Dönem Dışişleri Bakanları Toplantısı, İstanbul’da
yapıldı. Örgüt’ün yeni genel sekreteri Türkiye’den; Prof.Dr.Ekmeleddin
İhsanoğlu.
·
28-31 Haziran: NATO’nun 26 üyesinin devlet ve hükûmet başkanları,
İstanbul’da toplandı.
·
1 Temmuz: Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, kaldırılan DGM’lerin
yerine 8 ilde 18 ağır ceza mahkemesi kurulmasına karar verdi.
·
7 Temmuz: AB Komisyonu, Kıbrıslı Türklerin ekonomik izolasyondan
kurtarılmasını amaçlayan teklif paketini onayladı.
·
16 Temmuz: Pamukbank’ın Halk Bankası’na devrini öngören yasa tasarısı,
TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
22 Temmuz: Yakup Kadri Karaosmanoğlu adlı hızlandırılmış tren,
Sakarya’nın Pamukova İlçesi yakınlarında raydan çıktı. Bilanço: 38 ölü; 80’den
fazla yaralı.
·
25 Temmuz: DSP 6.Olağan Büyük Kurultayı’nda Genel Başkanlığa Zeki Sezer
seçildi. DSP Genel Başkanı Bülent Ecevit ve eşi Rahşan Ecevit, katıldıkları bu
kurultay ile yarım asırlık politik hayatlarına son noktayı koymuş oldu.
·
17 Ağustos: Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği’ne Büyükelçi Mehmet
Yiğit Alpogan atandı.
·
23 Ağustos: KKTC’den Kıbrıs Rum kesimine ticarî mal akışını düzenleyen
Yeşil Hat Tüzüğü yürürlüğe girdi.
·
9 Eylül: Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Doç.Dr.Abdullah Gül,
zina konusunun Türkiye’de ele alınış tarzı ve olduğundan farklı şekilde
sunulması dolayısıyla Türkiye’ye büyük bir haksızlık yapıldığını ve bunun
sorumsuzca bir davranış olduğunu söyledi.
·
14 Eylül: Milli Eğitim Bakanı Doç.Dr.Hüseyin Çelik, Türkiye’deki 60 bin
okulun Milli Eğitim Bakanlığı’nın mevcut bütçesiyle ayakta tutulmasının mümkün
olmadığını söyledi.
·
15 Eylül: Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’na bağlı bulunan liseler, Milli
Eğitim Bakanlığı’na devredildi.
·
23 Eylül: Türkiye-Cezayir Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) 8.Dönem
Toplantısı’na ilişkin protokol Ankara’da imzalandı.
·
5 Ekim: İngilizlerin, uydu üzerinden yaptığı gözlemlerde Van’da 13 ayrı
noktada petrol rezervi tespit etmesi üzerine bir İngiliz şirketi 40 kişilik
ekiple kente giderek çalışmalara başladı.
·
14 Ekim: Yargıtay Birinci Başkanlık Kurulu, Yargıtay Başkanı Eraslan
Özkaya hakkında yapılan ön soruşturma sonunda ceza ve disiplin soruşturması
açılmasına gerek olmadığına karar verdi.
·
16 Ekim: Suriye Hükümeti, Türkiye’nin Suriye üzerinden demiryolu ile
Irak’a mal taşınmasına koyduğu kısıtlamayı kaldırdı.
·
16 Ekim: Edirne İl Jandarma Komutanlığı’nın, Kapıkule Kara Ulaştırma
Müdürlüğü’nde ‘‘rüşvet ve suiistimal’’ olduğu yönündeki iddialar üzerine
başlattığı operasyonda 20 kişi gözaltına alındı.
·
20 Ekim: Uluslararası Saydamlık Örgütü’nün 2004 Yılı Yolsuzlukla
Mücadele Raporu’nda, Türkiye 146 ülke arasında 77. sıraya yerleşti.
·
24 Ekim: Yeni Türkiye Partisi’nin Olağanüstü Büyük Kongresi’nden CHP’ye
katılma kararı çıktı.
·
1 Kasım: “Azınlık Hakları ve Kültürel Haklar Çalışma Grubu”nca hazırlanan
raporun basın açıklaması tartışmalara sahne oldu.
·
4 Kasım: KKTC Cumhuriyet Meclisi Genel Kurulu, tedavülde bulunan TL’nin
YTL’ye dönüştürülmesine ilişkin yasa tasarısını onayladı.
·
4 Kasım: Yeni Türk Ceza Kanunu’nun uygulama ve yürürlük şekline ilişkin
yasa tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilerek yasalaştı.
·
9 Kasım: TBMM Genel Kurulu, Bayındırlık ve İskan eski Bakanı Koray
Aydın’ın Yüce Divan’a sevkine karar verdi.
·
10 Kasım: TBMM Genel Kurulu, Bayındırlık ve İskan eski Bakanı Yaşar
Topçu’nun Yüce Divan’a sevkine karar verdi.
·
11 Kasım: Filistin’in Baş Müzakerecisi Bakan Saib Erakat, Filistin
lideri Yaser Arafat’ın vefat ettiğini resmen açıkladı.
·
12 Kasım: Korkmaz Yiğit, Türkbank davasında hapis cezasına çarptırıldı.
·
20 Kasım: Devlet Bakanı Kürşad Tüzmen, ağırlıklı olarak müteahhitlerden
oluşan 70 civarındaki iş adamı heyeti ile Afganistan’a gitti.
·
25 Kasım: Ali Talip Özdemir’den sonra, ANAP genel başkanlığına seçilen
Nesrin Nas da görevinden istifa etti.
·
FIBA, 2010 yılında yapılacak 16.Dünya Erkekler Basketbol Şampiyonası
organizasyonunu düzenleme hakkını Türkiye’ye verdi.
·
6 Aralık: Yolsuzlukla suçlanan Deniz Kuvvetleri eski komutanlarından
emekli Oramiral İlhami Erdil hakkında, 18 yıla kadar hapis cezası istemiyle
dava açıldı.
·
7 Aralık: ‘Kayıp Trilyon’ davasında ‘özel belgede sahtecilik’ suçundan
aldığı iki yıl dört ay hapis cezasının infazı bir yıl süreyle ertelenen eski
Başbakan Necmettin Erbakan’ın, yeni Türk Ceza Kanunu’ndan yararlanmak için
yaptığı başvuru reddedildi.
·
9 Aralık: Ermenistan Dışişleri Bakanı Vartan Oskanyan, Avrupa
Birliği’nin Türkiye’ye Ermenistan ile sınırını açması için daha fazla baskı
yapması gerektiğini belirtti.
·
17 Aralık: AB dönem başkanı Hollanda’nın Başbakanı Jan Peter Balkanende,
Türkiye’nin AB’nin önerdiği teklifi kabul ettiğini ve müzakerelerin 3 Ekim
2005’te başlayacağını resmen açıkladı.
·
17 Aralık: Yurtbank’ın eski sahibi Ali Avni Balkaner, bankanın zarara
uğratıldığı iddiasına ilişkin davada 34 yıl 7 ay ağır hapis ve 69 trilyon 307
milyar 925 milyon lira ağır para cezasına çarptırıldı.
·
22 Aralık: Başbakan Tayyip Erdoğan ve beraberindeki heyet, Suriye
Başbakanı Muhammed Naci Otri’nin davetlisi olarak Şam’a gitti.
·
24 Aralık: Bursa Üçüncü Ağır Ceza Mahkemesi’nde yeniden yargılanan iş
adamı Cavit Çağlar 3 yıl 10 ay 20 gün hapis cezasına çarptırıldı.
·
26 Aralık: Endonezya’nın kuzeyindeki Sumatra Adası yakınlarında meydana
gelen, richter ölçeğine göre 9 şiddetindeki depremin oluşturduğu tsunami
sebebiyle 500 bine yakın insan hayatını kaybetti.
Burada, mevcut veriler ışığında Türkiye ekonomisinin 2004
yılına ilişkin sektörel analizler yapılmaktadır:
1)REEL KESİM
1-A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 |
7,9 |
|
2003 I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,9 7,4 3,6 5,6 7,2 |
|
2004 (hedef) (gerçekleşen) I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,0 9,9 13,9 15,7 5,7 6,6 |
Kaynak:DİE
2002’de %7,9’luk
büyüme gerçekleşmiş; 2003’te ise hedef %5 olmasına rağmen, bu oran da aşılmış
ve %5,9 oranında büyüme kaydedilmiştir. 2004 yılının ilk çeyreğinde sağlanan
büyüme %13,9 gibi yüksek bir oranda idi. İkinci çeyreğinde ise bu da aşılmış ve
büyüme %15,7 oranında gerçekleşmiştir. Her ikisi de, dönemler itibariyle büyüme
istatistiklerinin tutulduğu 1987 yılı sonrasında ulaşılan en yüksek oranlardır.
Daha evvelki en yüksek oran, %12,6 ile 1995 yılının ikinci çeyreğinde
gerçekleşmişti. Bununla beraber, üçüncü çeyrek büyüme oranı düşük seviyede
gerçekleşmiştir. (Bkz. Tablo 1)
2004 yılı
hedef büyüme oranı da 2003‘te olduğu gibi %5’tir. 2004 yılı ilk iki çeyreği
büyüme oranları, 2003 yılının aynı dönemlerinde sağlanan oranlara göre çok
yüksek seviyede gerçekleşmiştir. Ancak, 2004 yılı üçüncü çeyrek büyüme oranı
2003 yılındakine göre düşük olmuştur. Son çeyrekte ise yine yükselme trendine
girilmiş ve %6,6 oranında büyüme kaydedilmiştir. Neticede, 2004 büyüme oranı da
hedeflenenin çok üstünde gerçekleşmiş ve %9,9 civarında bir büyüme
kaydedilmiştir.
DİE’den
yapılan açıklamaya göre, 2004 yılı itibariyle, üretim yöntemine göre cari
fiyatlarla YTL bazında GSYİH büyüme hızı %19,7’dir. Bazı alt sektörlerde aynı
dönemde sağlanan büyüme oranları ise cari fiyatlarla şöyle olmuştur: Tarım
%14,9; Sanayi %20,5; İnşaat %21,5; Ticaret %24,4; Ulaştırma ve Haberleşme
%15,2; Malî Kuruluşlar %20,8; Serbest Meslekler ve Hizmetler %19,8.
2004
yılında, üretim yöntemine göre GSMH, cari fiyatlarla 428.932.343.026 YTL; sabit
fiyatlarla ise 135.308.028 YTL olarak gerçekleşmiştir. Böylece, 2004 yılında,
2003 yılının aynı dönemine göre gelişme hızı; cari fiyatlarla %20,3; sabit
fiyatlarla ise %9,9 olarak gerçekleşmiştir.
Kişi Başına
Düşen Gayri Safi Milli Hasıla (KBGSMH) meblağında da artış meydana gelmiştir.
2003 yılında 3.383 $ olan KGGSMH, 2004 yılında 4.172 $’a yükselmiştir. Artış
oranı %23,3’tür.
1-B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler
itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
||
|
KAMU |
ÖZEL |
TOPLAM |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
1,6 |
12,1 |
9,8 |
|
Madencilik Sektörü |
-0,4 |
15,5 |
4,0 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
-0,4 |
12,7 |
10,4 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
10,0 |
4,3 |
6,8 |
Kaynak:DİE
Sanayi
sektöründe, 2004 yılında artış meydana gelmiştir. Toplamda sanayi sektörü
büyüme oranı %9,8’dir. Alt sektörler itibariyle en yüksek artış imalât
sanayiinde olup, oran %10,4’tür. En düşük üretim artışı ise %4 oranı ile
madencilik sektöründe kaydedilmiştir. 2004 yılında üretimdeki artış, ağırlıklı
olarak özel sektörce gerçekleştirilmiştir. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2002 |
2003 |
2004 |
|
Ocak |
73,9 |
74,9 |
77,2 |
|
Şubat |
71,0 |
71,9 |
73,5 |
|
Mart |
75,3 |
78,3 |
82,1 |
|
Nisan |
73,8 |
75,9 |
76,5 |
|
Mayıs |
75,7 |
78,7 |
84,3 |
|
Haziran |
76,4 |
80,1 |
85,3 |
|
Temmuz |
77,5 |
79,8 |
83,9 |
|
Ağustos |
76,4 |
79,3 |
81,4 |
|
Eylül |
79,7 |
83,5 |
84,3 |
|
Ekim |
80,4 |
80,4 |
82,4 |
|
Kasım |
77,2 |
79,6 |
83,4 |
|
Aralık |
76,5 |
79,5 |
84,0 |
Kaynak:DİE
Aylar
itibariyle dikkate alındığında, kapasite kullanım oranında (KKO) önceki senelere
nazaran önemli artışlar sağlanmıştır. Nitekim 2003 yılı aylık KKO, 2002’ye ve
2001’e göre daha yüksek idi. Bu eğilimin 2004 yılında da geçerliliğini muhafaza
ettiği görülmektedir. 2004 yılında, aylar itibariyle sağlanan KKO, önceki
yılların ulaşılan en yüksek oranlarıdır. (Bkz. Tablo 3)
2004 yılı
ilk dokuz ayında ulaşılan en yüksek KKO, %85,3 ile Haziran ayındadır. En düşük
oran ise %73,5 ile Şubat ayındadır. (Bkz. Tablo 3) 2004 yılı ortalama KKO ise
%81,5’tir.
TABLO 4: TAM KAPASİTE İLE
ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (%)
|
|
2003 |
2004 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
63,9 |
59,1 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
14,9 |
15,8 |
|
Malî İmkânsızlık |
2,5 |
2,3 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,5 |
3,3 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
2,2 |
3,6 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,3 |
1,3 |
Kaynak:DİE
2004
yılında “tam kapasite ile çalışamama” için belirtilen sebeplere ilişkin nispî sıralama,
2003 yılındakilerle büyük ölçüde benzerlik göstermektedir. 2004 yılı için
ortaya çıkan sonuçlar ve ilgili değerlendirmeler şu şekildedir: “İç pazarda
talep yetersizliği” düşmüş; “Dış pazarda talep yetersizliği” artmıştır. İç
piyasanın canlanması olumlu olmakla beraber, dış piyasalarda meydana gelen
talep daralması olumsuz bir nitelik arz etmektedir. Halbuki krizden çıkışı
sağlayacak en önemli faktör ihracattır. “Malî imkansızlık”a ilişkin
olumsuzluklarda meydana gelen düşüş de lehte gelişmenin habercisidir.
“İşçilerle ilgili meseleler”deki artış ise dikkati çeken diğer bir
olumsuzluktur. (Bkz. Tablo 4)
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKET,
KOOPERATİF VE İŞ YERİ
|
|
2003 |
2004 |
Değişim (%) |
|
Yeni açılan şirket ve kooperatif |
32.259 |
40.919 |
26,8 |
|
Kapanan şirket ve kooperatif |
5.436 |
7.660 |
40,9 |
|
Yeni açılan ticaret unvanlı iş yeri |
33.039 |
40.540 |
22,7 |
|
Kapanan ticaret unvanlı iş yeri |
13.229 |
17.221 |
30,2 |
Kaynak:DİE
2003 yılına
göre 2004 yılında, şirket ve kooperatif açılışlarında %26,8 oranında artış
meydana gelmiştir. Kapanan şirket ve kooperatif sayısı da artmış olup, oran
%40,9’dur. Ticaret unvanlı iş yerleri açısından değerlendirildiğinde;
açılışlarda ve kapanışlarda, şirketlere ve kooperatiflere paralel bir gelişim
meydana gelmiştir. Nitekim; açılışlarda %22,7, kapanışlarda ise %30,2 oranında
artış olmuştur. (Bkz. Tablo 5)
1-C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2004 yılının son çeyreği itibariyle kurumsal
olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (000 kişi)
|
|
2003 |
2004 |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
69.479 |
70.556 |
|
15 ve Üstü Yaştaki Nüfus |
48.912 |
49.906 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜ DURUMU |
23.640 |
24.289 |
|
İstihdam Edilen |
21.147 |
21.791 |
|
İşsiz |
2.493 |