TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2004 YILI İLK YARISINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
Türkiye ekonomisi,
iyileşme sürecine adım atmıştır. 1999-2001 dönemindeki zorlu kriz sürecinden
sonra belli ölçüde rahatlama devresine geçilmiştir. Uygulanan politikalar ve
geleceğe yönelik hedef tespitleri, iyileşmenin kalıcı hâle getirilmesini
sağlama amaçlıdır. Krize giriş birkaç yılın sonucu olmadığından, ekonominin
normal seyrine gelişi de belirli bir süreyi gerektirmektedir. Atılan adımlar
sağlıklı olduğu takdirde, ekonominin orta vadede rayına gireceği ifade
edilebilir.
2004 yılı
ilk yarısına ilişkin analizlere geçmeden evvel, Türkiye’de ve dünyada meydana
gelen bazı sosyo-ekonomik, siyasî ve kültürel gelişmelere yer verilecektir.
Ekonomi sosyal bir bilim olduğuna göre, ilgili değerlendirmelerin de geniş bir
bakış açısı dahilinde yapılmasına ihtiyaç vardır:
·
1 Ocak: SSK-Sağlık Bakanlığı hastahanelerinin ortak kullanımına ilişkin
protokol, tüm illerde uygulamaya geçirildi.
·
5 Ocak: İsrail hükûmeti, Türkiye’den su alımını öngören “Manavgat Suyu”
anlaşmasını onayladı.
·
6 Ocak: Suriye devlet başkanı Beşşar Esad, Türkiye’ye geldi. Esad, 57
yıllık aradan sonra Türkiye’yi ziyaret eden ilk Suriye devlet başkanıdır.
·
13 Ocak: İçişleri Komisyonu, Kamu Yönetimi Temel Yasa Tasarısı’nı aynen
kabul etti.
·
27 Şubat: Tekel’in alkollü içkiler işletmesi özelleştirildi. İşletme, “Nurol-Limak-Özaltın-Tütsab
Ortak Girişim Grubu”na devredildi.
·
14 Mart: Dünyanın 20 dev şirketinin yöneticileri İstanbul’da bir araya
geldi.
·
28 Mart: Yerel seçimler yapıldı. Seçim sonuçları şöyle (İl genel meclisi
oy oranları): AKP %41,9, CHP %18,0, MHP %10,4, DYP %10,1, SHP %4,8, SP %4,1,
Diğer %10,8.
·
24 Nisan: Kıbrıs’ın birleştirilmesine ilişkin referandum yapıldı.
Seçmenlerin Annan Planı’na yönelik tercihleri şöyle gerçekleşti: Kuzey Kıbrıs:
%64,91-Evet, %35,09-Hayır. Güney Kıbrıs: %75,83-Hayır, %24,17-Evet.
·
1 Mayıs: AB, 10 yeni ülkeyi daha bünyesine aldı. Yeni üyeler: Polonya,
Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Litvanya, Letonya, Estonya,
Kıbrıs Rum Kesimi, Malta.
·
11 Mayıs: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Dr.Hilmi Güler, Türkiye’de 1
milyar tonluk yeni bir bor rezervinin bulunduğunu, böylece dünya toplam bor
rezervinde Türkiye’nin payının %72’ye yükseldiğini ifade etti.
·
17 Mayıs: “Ekonomi Koordinasyon Kurulu” oluşturuldu. Başkanlığına,
Başbakan Yardımcısı Doç.Dr.Abdüllatif Şener getirildi.
·
24 Mayıs: Ankara 10.Bölge İdare Mahkemesi, TÜPRAŞ’ın %65,76 oranındaki
kamu payının blok olarak satışına ilişkin kararın yürütmesini durdurdu.
·
26 Mayıs: Madenlerin özel sektöre açılmasını öngören Maden Yasa
Tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
26 Mayıs: İktisat Bankası’nın eski sahibi Erol Aksoy’un 38 şirketine ve
mallarının tamamına, TMSF’nin talebiyle el kondu.
·
2 Haziran: Türkbank ihalesiyle ilgili kurulan Meclis Soruşturma
Komisyonu, eski Başbakan Mesut Yılmaz ile eski Devlet Bakanı Güneş Taner’in
Yüce Divan’a sevk edilmesine karar verdi.
·
2-6 Haziran: II. OECD KOBİ’lerden Sorumlu Bakanlar Konferansı,
İstanbul’da gerçekleştirildi.
·
3 Haziran: OPEC’in Beyrut’ta gerçekleştirilen zirvesinde, petrol varil
fiyatının düşürülmesi maksadıyla üretimin artırılması kararı alındı.
·
7 Haziran: Farklı dillerdeki ve lehçelerdeki ilk televizyon yayını,
TRT’de Türkçe alt yazılı olarak başladı.
·
9 Haziran: Yargıtay 9.Ceza Dairesi, kapatılan DEP’in 4 eski milletvekili
hakkındaki infazı durdurarak tahliye edilmelerine karar verdi.
·
9 Haziran: ABD’nin Georgia eyaletinde gerçekleştirilen G-8 Zirvesi’nde
liderler bir araya geldi. Zirve’ye Başbakan R.T.Erdoğan da katıldı.
·
14-16 Haziran: İKÖ 31.Dönem Dışişleri Bakanları Toplantısı, İstanbul’da
yapıldı. Örgüt’ün yeni genel sekreteri Türkiye’den; Prof.Dr.Ekmeleddin
İhsanoğlu.
·
15 Haziran: TBMM Genel Kurulu, eski Başbakan Yardımcısı Hüsamettin Özkan
ile eski Devlet Bakanı Recep Önal’ı Yüce Divan’a sevk etti.
·
18 Haziran: Brüksel’de yapılan AB Zirvesi’nin kapanış bildirgesinde, Türkiye’nin
“Kopenhag siyasi kriterlerini yerine getirdiğine karar verildiği takdirde, AB
ile üyelik müzakerelerine başlanacağı” sözü teyit edildi.
·
28-31 Haziran: NATO’nun 26 üyesinin devlet ve hükûmet başkanları,
İstanbul’da toplandı.
Burada, mevcut veriler ışığında Türkiye ekonomisinin 2004
yılı ilk yarısına ilişkin sektörel analizler yapılmaktadır:
1)REEL KESİM
1-A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 |
7,8 |
|
2003 I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,9 7,4 3,6 5,6 7,2 |
|
2004 (hedef) I.çeyrek |
5,0 12,4 |
Kaynak:DİE
Ekonomide 2001
sonrasında büyüme trendine girilmiştir. 2002’de %7,8; 2003’te ise hedef %5
olmasına rağmen, bu oran da aşılmış ve %5,9 oranında büyüme kaydedilmiştir.
2004 yılı ilk çeyreğinde sağlanan büyüme ise %12,4 gibi yüksek bir orandadır.
(Bkz. Tablo 1) Bu, dönemler itibariyle büyüme istatistiklerinin tutulduğu 1987
yılı sonrasında ulaşılan ikinci en yüksek orandır. En yüksek oran, %12,6 ile
1995 yılının ikinci çeyreğinde gerçekleşmişti.
2004 yılı
hedef büyüme oranı da 2003‘te olduğu gibi %5’tir. 2004 yılı ilk çeyreği büyüme
oranı, 2003 yılının aynı döneminde sağlanan orana göre çok yüksek seviyede
gerçekleşmiştir. Buradan hareketle kabaca kıyaslama yapılacak olursa,
2003’tekine benzer bir trendin sergilenmesi halinde, 2004 büyüme oranının da
hedeflenenin üstünde gerçekleşeceği belirtilebilir.
İlk
çeyrekte sabit fiyatlarla GSYİH büyüme hızı %10,1’dir. Bazı alt sektörlerde
aynı dönemde sağlanan büyüme oranları ise sabit fiyatlarla şöyle olmuştur:
Tarım %-7,5; Sanayi %10,3; İnşaat %2,9; Ticaret %16,3; Ulaştırma ve Haberleşme
%4,3; Finansal Kuruluşlar %0,6; Serbest Meslekler ve Hizmetler %8,6.
DİE’den
yapılan açıklamaya göre, 2004 yılı ilk çeyreği itibariyle GSMH, cari fiyatlarla
79.442.962 Milyar TL, 1987 yılı fiyatlarıyla ise 27.295 Milyar TL olarak
gerçekleşmiştir. Böylece, 2004 yılının ilk çeyreğinde 2003 yılı aynı dönemine
göre gelişme hızı; cari fiyatlarla %17,5, sabit fiyatlarla ise %12,4 olarak
tahmin edilmiştir.
1-B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler itibariyle
Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI (Ocak-Mayıs)
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2003 |
2004 |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
5,5 |
13,2 |
|
Madencilik Sektörü |
-16,6 |
-4,2 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
6,4 |
14,6 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
7,5 |
6,8 |
Kaynak:DİE
Sanayi
sektöründe, 2003 yılına göre 2004’te önemli ölçüde artış meydana gelmiştir.
Artış oranı %5,5’ten %13,2’ye yükselmiştir. Alt sektörler itibariyle madencilik
hariç diğerler alanlarda artışlar kaydedilmiştir. Fakat belirtilmelidir ki
madencilik sektöründeki üretim gerilemesinde belirgin bir azalma olmuştur.
Nitekim 2003’te %16,6 olan üretim düşüşü, 2004’te %4,2 olarak gerçekleşmiştir.
(Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2002 |
2003 |
2004 |
|
Ocak |
73,9 |
74,9 |
77,2 |
|
Şubat |
71,0 |
71,9 |
73,4 |
|
Mart |
75,3 |
78,3 |
82,3 |
|
Nisan |
73,8 |
75,9 |
76,5 |
|
Mayıs |
75,7 |
78,7 |
84,3 |
|
Haziran |
76,4 |
80,1 |
84,5 |
|
Temmuz |
77,5 |
79,8 |
|
|
Ağustos |
76,4 |
79,3 |
|
|
Eylül |
79,7 |
83,5 |
|
|
Ekim |
80,4 |
80,4 |
|
|
Kasım |
77,2 |
79,6 |
|
|
Aralık |
76,5 |
79,5 |
|
Kaynak:DİE
Aylar
itibariyle dikkate alındığında, kapasite kullanım oranında (KKO) önceki senelere
nazaran önemli artışlar sağlanmıştır. Nitekim 2003 yılı aylık KKO, önceki
yıllara göre daha yüksek idi. Bu eğilimin 2004 yılında da geçerliliğini
muhafaza ettiği görülmektedir. 2004 yılı ilk yarısında, aylar itibariyle
sağlanan KKO, önceki yılların ulaşılan en yüksek oranlarıdır. (Bkz. Tablo 3)
2004 yılı
ilk yarısında ulaşılan en yüksek KKO, %84,5 ile Haziran ayındadır. (Bkz. Tablo
3) İlk altı ay itibariyle ortalama KKO ise %79,7’dir.
TABLO 4: TAM KAPASİTE İLE
ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (%) (Ocak-Haziran)
|
|
2003 |
2004 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
67,0 |
63,2 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
12,5 |
15,2 |
|
Malî İmkânsızlık |
2,7 |
1,6 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,9 |
2,9 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
1,5 |
3,4 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,2 |
1,4 |
Kaynak:DİE
2004 yılı
ilk altı ayında “tam kapasite ile çalışamama” için belirtilen sebeplere ilişkin
nispî sıralama, 2003 yılı aynı dönemindekilerle büyük ölçüde benzerlik
göstermektedir. Ortaya çıkan sonuçlar ve ilgili değerlendirmeler şu şekildedir:
“İç pazarda talep yetersizliği” düşmüş; “Dış pazarda talep yetersizliği”
artmıştır. İç piyasanın canlanması olumlu olmakla beraber, dış piyasalarda
meydana gelen talep daralması olumsuz bir nitelik arz etmektedir. Halbuki
krizden çıkışı sağlayacak en önemli faktör ihracattır. Malî imkansızlığa
ilişkin olumsuzluklarda meydana gelen düşüş de lehte gelişmenin habercisidir.
(Bkz. Tablo 4)
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKETLER,
KOOPERATİFLER VE FİRMALAR (Ocak-Haziran)
|
|
2003 |
2004 |
Değişim (%) |
|
Yeni açılan şirketler ve koop. |
16.259 |
21.425 |
31,8 |
|
Kapanan şirketler ve koop. |
2.704 |
3.399 |
25,7 |
|
Yeni açılan firmalar |
17.949 |
20.641 |
15,0 |
|
Kapanan firmalar |
7.124 |
8.298 |
16,5 |
Kaynak:DİE
2003
yılının ilk altı ayına göre 2004 yılının aynı döneminde, şirket ve kooperatif açılışlarında
%31,8 oranında artış meydana gelmiştir. Kapanan şirket ve kooperatif sayısı da
artmış olup, bu artış %25,7 oranındadır. Firmalar açısından
değerlendirildiğinde; açılışlarda ve kapanışlarda, şirketlere ve kooperatiflere
paralel bir gelişim meydana gelmiştir. Nitekim, firma açılışlarında %15,
kapanışlarında ise %16,5 oranında artış olmuştur. (Bkz. Tablo 5)
1-C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2004 yılının ilk çeyreği itibariyle
kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (000 kişi)
|
|
2003 |
2004 |
|
|
I.
Çeyrek |
I.
Çeyrek |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
|
|
|
(15 VE ÜSTÜ YAŞ) |
48.587 |
49.482 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜ DURUMU |
23.088 |
22.732 |
|
İstihdam Edilen |
20.244 |
19.902 |
|
İşsiz |
2.844 |
2.830 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜNE KATILMA ORANI
(%) |
47,5 |
45,9 |
|
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI (%) |
41,7 |
40,2 |
|
İŞSİZLİK ORANI (%) |
12,3 |
12,4 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) İşsizlik Oranı |
22,0 |
23,7 |
|
|
|
|
|
EKSİK İSTİHDAMDA
OLANLARIN İŞ GÜCÜNE ORANI (%) |
5,0 |
5,2 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) İşsizlik Oranı |
7,3 |
5,5 |
Kaynak:DİE
Kurumsal olmayan sivil nüfusta, 2003’ün ilk çeyreğine
nazaran 2004’ün aynı döneminde artış meydana gelmiştir. Önceki yıl 48.587.000
olan nüfus, 49.482.000’e yükselmiştir. İstihdam edilenlerin sayısında düşüşün
yaşandığı aynı dönemde, iş gücüne katılım oranı da %47,5’ten %45,9’a
gerilemiştir. (Bkz.
Tablo 6)
2003’ün ilk
çeyreğine kıyasla 2004’ün aynı döneminde, işsizlik oranı %12,3’ten %12,4’e
yükselmiştir. Bu çerçevede, 15-24 yaş arası genç nüfusta işsizlik oranı da
(Önceki dönemlerde bu kesimi ifade için “Eğitimli Genç Oranı” tabiri
kullanılmaktaydı.) yükselmiş ve %22 olan bu oran, %23,7 olarak gerçekleşmiştir.
(Bkz. Tablo 6)
2)FİNANSAL KESİM
2-A)FİYATLAR:
“Fiyat
istikrarının sağlanması” politikası çerçevesinde izlenen stratejiler, önemli
ölçüde başarılı olunmasına imkân sağlamıştır. Yılların getirdiği bir düşünce
olarak, adeta kırılamayacağı farz edilen enflasyon zincirinin halkalarında
belirgin gevşemeler sağlanmıştır. Özellikle petrolde olmak üzere çeşitli
girdilerde meydana gelen fiyat değişikliklerinin olumsuz yansımaları görülmekle
beraber, enflasyondaki düşüş trendinin akamete uğramayacağı belirtilebilir.
Fiyatlarda meydana gelen değişmeler, Tablo 7’de ve 8’de yer
almaktadır.
TABLO 7: FİYATLARDAKİ
GELİŞMELER (Aylık)
|
|
TEFE |
|
TÜFE |
||||
|
|
2002 |
2003 |
|||||