1995-2000 DÖNEMİNDE
DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER
İÇİNDEKİLER:
A) EKONOMİK BÜYÜME
B) DÜNYA TİCARETİ
C) SERMAYE HAREKETLERİ
2 Temmuz
1997’de Güney Doğu Asya ülkelerinde başlayıp tüm dünyayı etkisi altına alan ve
bu yönü itibariyle “global kriz” olarak adlandırılan finansal kriz, ekonomik
dengeleri önemli ölçüde etkilemiştir. Krizin çıkışına ilişkin belirtilen sebep,
sermaye piyasalarında meydana gelen hareketlenmeler ve bundan olumsuz etkilenen
ülkelerin finansal piyasalarındaki sağlıksız yapıdır. Dolayısıyla krizin,
tekrar etmemesi için ülkelerin sağlıklı bir finansal yapıya sahip olmaları ve
gerekli ilave tedbirleri almaları mecburiyeti ortaya çıkmıştır.
Dünya
ekonomisindeki hareketlilik farklı boyutlarda devam etmektedir. Ortaya çıkan
göstergeler, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler açısından farklı sonuçlar
ortaya çıkarmaktadır. BM’nin yaptığı bir araştırmaya göre, fakirlik sınırının
altındaki ülke sayısı dört yıl önce 36 iken, bugün 48’e çıkmıştır. Küreselleşme
süreci ile ortaya çıkan gelişmeler uluslararası platformlarda yoğun şekilde
tartışılmaktadır.
Bu
çerçevede dünya ekonomisindeki büyüme, ticaret ve sermaye hareketlerini kısaca
değerlendireceğiz.
TABLO 1: ÜLKE GRUPLARININ DÜNYA GSYİH, İHRACAT VE NÜFUS PAYLARI (%)
|
|
ADET |
GSYİH |
İHRACAT |
NÜFUS |
|
Gelişmiş Ülkeler |
28 |
57,4 |
77,6 |
15,5 |
|
Ana Gelişmiş Ülkeler |
7 |
45,8 |
48,9 |
11,6 |
|
Diğer Gelişmiş Ülkeler |
21 |
11,6 |
28,7 |
4,0 |
|
|
|
|
|
|
|
Gelişmekte Olan Ülkeler |
128 |
36,8 |
18,0 |
77,7 |
|
Afrika |
51 |
3,2 |
1,8 |
12,0 |
|
Asya |
27 |
21,2 |
8,3 |
52,1 |
|
Orta Doğu ve Avrupa |
17 |
4,0 |
3,4 |
5,0 |
|
Batı Yarımküre |
33 |
8,4 |
4,5 |
8,5 |
|
|
|
|
|
|
|
Geçiş sürecindeki Ülkeler |
28 |
5,8 |
4,4 |
6,8 |
Kaynak: IMF, Economic Outlook, Sept. 2000.
Sayı
itibariyle 28 adet ve dünya nüfusunda %15,5 oranında paya sahip olmalarına
rağmen gelişmiş ülkeler, dünya toplam hasılasının %57,4’ünü ve ihracatının da
%77,6’sını gerçekleştirmektedirler. Gelişmiş ülkeler arasında en büyük pay ise
G-7 ülkelerine aittir.
Gelişmekte
olan ülkelerin sayısı 128 olup nüfustaki payları %77,7’dir. Üretimdeki payları
ise %36,8 ve ihracat payları da sadece %18’dir. Bunlar arasında en büyük paya
sahip olan alt grup ise Çin, Hindistan ve diğerlerinden oluşan Asya
ülkeleridir.
Geçiş
sürecindeki ülkelerin sayısı da gelişmiş ülke sayısı kadardır. Nüfusları ise
%6,8 oranında olup, GSYİH açısından payları %5,8 , ihracat payları da %4,4’tür.
Bu grubun en fazla paya sahip olanı ise Orta ve Doğu Avrupa ülkeleridir.
A) EKONOMİK BÜYÜME
1995
yılında %3,6 oranında büyümenin yaşandığı dünyada, 1996 ve 1997 yıllarında bu
oran %4,1 olarak gerçekleşmiştir. 1996 ve 1997 yıllarındaki büyüme oranları
aynıdır, yani, 1997 yılında bir artış söz konusu değildir, sadece mevcut oran
korunabilmiştir. Ancak, buna rağmen önceki dönemler dikkate alındığında, mesela
1982-1991 döneminde gerçekleşen ortalama %3,3 oranı ile kıyaslandığında, 1993
yılı itibariyle başlayan artış eğilimi 1997 yılına kadar devam etmiştir.
Ekonomik
büyüme açısından yaşanan artış eğilimi, 2 temmuz 1997 yılında başlayan finansal
krizden etkilenerek, yerini düşme eğilimine terk etmiştir. Nitekim 1997 yılında
sağlanan %4,1’lik büyüme oranının önceki yıla göre bir artışı ifade etmemesi
fakat sadece mevcut durumun korunması anlamına gelmesi ve bu oranın 1998’de de
%2,5’e düşmüş olması söz konusu eğilimi teyit eder niteliktedir.
Global
krizle başlayan düşüş, 1999 yılından itibaren tersi yönde gerçekleşmiştir. Söz
konusu yılda büyüme oranı %3,3 olarak gerçekleşmiştir. Her ne kadar kriz öncesi
oranlara ulaşılamasa da bu artışın devam ettiği görülmektedir. Nitekim 2000
yılı büyümesinin %4,2 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu, büyümenin
yüksek seviyede gerçekleşeceği anlamına gelmektedir. Ancak bu oranın, dünya
ekonomisinde, yaşanan krizden sonra toparlanma sürecine girilmesine rağmen,
2001 yılında artan oranda gerçekleşmeyeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede,
2001 yılı için tahmin edilen büyüme oranı %3,9’dur. Söz konusu düşmenin
sebeplerinden birinin 2000 yılı boyunca petrol fiyatlarında meydana gelen
anormal artışlar olduğu ifade edilebilir.
Dünya
ekonomisinde, sağlanan büyüme oranlarındaki paylar, ülke gruplarına göre şu
şekilde gerçekleşmiştir.
TABLO 2 : GELİŞMİŞ ÜLKELERDE EKONOMİK BÜYÜME ORANLARI (%)
|
|
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000* |
2001* |
|
Dünya |
3,6 |
4,1 |
4,1 |
2,5 |
3,3 |
4,2 |
3,9 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Gelişmiş
Ülkeler |
2,7 |
3,2 |
3,3 |
2,4 |
3,1 |
3,6 |
3 |
|
ABD |
2,7 |
3,6 |
4,2 |
4,3 |
4,2 |
4,4 |
3 |
|
AB |
2,4 |
1,7 |
2,6 |
2,7 |
2,3 |
3,2 |
3 |
|
Japonya |
1,5 |
5 |
1,6 |
-2,5 |
0,3 |
0,9 |
1,8 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Diğer Gelişmiş Ülkeler |
5,0 |
4,2 |
4,5 |
0,9 |
5,4 |
4,9 |
4,3 |
* Tahmin
Kaynak: IMF, Economic
Outlook, Sept.2000.
Nüfus ve
üretilen değerler açısından kıyaslama yapıldığında, gelişmiş ülkelerce sağlanan
büyüme oranları, dünyadaki genel ekonomik büyüme oranında esas payı
oluşturmaktadır. Söz konusu ülkelerde sağlanan büyüme oranları daha evvel
bahsedilen genel eğilime paralellik arz etmektedir. Oran, 1995 yılında %2,7 ;
1997’de %3,3 iken 1998’de %2,4’e düşmüştür. 1999’da ise %3,1’e çıkmıştır. 2000
yılında da %3,6’ya çıkacağı tahmin edilmektedir. Gelişmiş ülkeler arasında en
yüksek pay ise ABD’ye aittir. Bunu sırasıyla AB ve Japonya takip etmektedir.
ABD ve AB
ülkelerinde meydana gelen bu büyük paylar, söz konusu ülke ekonomilerindeki
yüksek talep dolayısıyla yaşanan canlılıkla yakından ilişkilidir. Japonya’daki
büyüme oranının nispî olarak düşük olması ise, bu ülkede yaşanan ekonomik durgunlukla
ilgilidir. Global krizin 1999 yılında yoğun bir şekilde hissedilen etkileri,
2000 yılında da devam etmiştir. Nitekim piyasalarda ciddi daralmalar yaşanmış
ve bu çerçevede şirket iflasları olmuştur. Ağustos 2000 itibariyle 1600
civarında şirketin yaklaşık 40 milyar dolar borçla iflasa sürüklendiği
belirtilmektedir.
TABLO 3: GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE EKONOMİK BÜYÜME ORANLARI (%)
|
|
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000* |
2001* |
|
Gelişmekte Olan Ülkeler |
6,1 |
6,5 |
5,8 |
3,2 |
3,8 |
5,4 |
5,3 |
|
Afrika |
3,2 |
5,6 |
2,9 |
3,1 |
2,3 |
4,4 |
4,5 |
|
Asya |
9,0 |
8,3 |
6,7 |
3,8 |
6,0 |
6,2 |
5,9 |
|
Orta Doğu ve Avrupa |
3,8 |
4,6 |
4,7 |
2,7 |
0,7 |
4,6 |
4,0 |
|
Batı Yarımküre |
1,7 |
3,6 |
5,4 |
2,1 |
0,1 |
4,0 |
4,7 |
* Tahmin
Kaynak: IMF, Economic
Outlook, Sept.2000.
Gelişmekte
olan ülkelerle ilgili olarak, bölgeler itibariyle hesaplanan büyüme oranlarında
da benzer trend söz konusudur. Genel büyüme oranlarına göre, 1995’teki %6,1’lik
büyüme oranı 1997’de %5,8’e, 1998’de ise %3,2’ye düşmüştür. 1999’daki meydana
gelen artış ise %3,8 oranındadır. 2000 için öngörülen oran da bir artışı ifade
etmekte olup %5,4 seviyesindedir. Bölgeler arasında kıyaslama yapıldığında,
genel eğilim itibariyle en büyük payın Asya ülkelerine ait olduğu
görülmektedir. Onu sırasıyla Ortadoğu-Avrupa ülkeleri ve Afrika ülkeleri takip
etmektedir.
Global kriz
sonrası sağlanan bu artış oranlarının, esas itibariyle Çin, Hindistan gibi
ülkelerde yaşanan kısmî ekonomik canlanmalara bağlı olduğu belirtilebilir.
TABLO 4 : GEÇİŞ SÜRECİNDEKİ ÜLKELERDE EKONOMİK BÜYÜME ORANLARI (%)
|
|
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000* |
2001* |
|
Geçiş Sürecindeki Ülkeler |
-1,4 |
-0,6 |
1,7 |
-0,7 |
2,4 |
2,6 |
3,0 |
|
Merkez ve Orta Avrupa |
1,7 |
1,6 |
2,3 |
1,8 |
1,4 |
3,0 |
4,2 |
|
Rusya |
-4,2 |
-3,4 |
0,9 |
-4,5 |
3,2 |
1,5 |
1,4 |
|
Orta Asya |
-5 |
1,3 |
2,6 |
2,3 |
4,4 |
4,9 |
3,7 |
* Tahmin
Kaynak: IMF, Economic
Outlook, Sept.2000.
Geçiş
sürecindeki ülkelerde yine benzer eğilime rastlanmakla beraber, büyüme 1999
yılı öncesinde eksi oranlarda gerçekleşmiştir. Sadece 1997 yılında artı oran
(%1,7) söz konusudur ve 1998 yılında bu yine %-0,7 olarak gerçekleşmiştir.
Ancak, 1999 yılında başlayan artış eğilimi 2000 yılında da devam etmektedir.
Hatta diğer ülke gruplarının tersine 2001 yılında da %3 oranında bir artış
öngörülmektedir.
Bu ülkeler
arasında genel eğilim açısından en büyük pay, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine
aittir. Bunu sırasıyla Orta Asya ülkeleri ve Rusya takip etmektedir.
Geçiş
sürecindeki ülkelerde sağlanan bu büyüme oranları, içerisinden çıkmış oldukları
olumsuz şartlar düşünüldüğünde, dünyadaki genel durgunluğun ortadan
kaldırılması için son derece önemlidir. Güney Doğu Asya krizinin ikinci durağı
olan Rusya’nın içinde yer aldığı bu ülke grubunda sağlanacak istikrarlı büyüme
oranları, tüm dünyaya olumlu bir şekilde yansıyacaktır. Nitekim, 2001
öngörülerinin de bu yöndeki istikrarı teyit eder nitelikte olduğu dikkate
alınacak olursa; önceki yüzyılın son yıllarında ekonomide yaşanan genel
durgunluğun yerini, yeni yüzyılın ilk yıllarında canlılığa terk edeceği ifade
edilebilir.
B) DÜNYA TİCARETİ
Dünya
ticaret hacminde, 1995 yılında %9,1 oranında artış gerçekleşmişken bu oran 1997
yılında %9,7’ye çıkmıştır. Ancak, global kriz dolayısıyla oran 1998 yılında
%4,2’ye düşmüştür. Bununla birlikte, toparlanma sürecine girilen 1999 yılında
%4,6’ya çıkmış olan ticaret hacmi artışı oranının 2000 yılında da %7,9 olarak
gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2001 yılı için öngörülen oran ise %7,2 olup bu
haliyle ticaret hacminde bir azalış gerçekleşeceği anlaşılmaktadır. Bu
azalışta, yıl boyunca yaşanan petrol fiyatlarındaki artışlar ve bunun
maliyetlere yansıması büyük rol oynamıştır.
TABLO 5 : DÜNYA TİCARET HACMİNDEKİ GELİŞMELER (%)
|
|