TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2005 YILI İLK DOKUZ AYINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
Burada,
2005 yılının ilk dokuz ayında Türkiye’nin ekonomik gelişmelerine ilişkin ayrıntılı
sektörel analizler ve değerlendirmeler yapılmaktadır. Öncelikle, söz konusu
dönemde Türkiye’de ve dünyada meydana gelen bazı sosyo-ekonomik, siyasî, hukukî
ve kültürel gelişmelere yer verilmektedir:
·
1
Ocak: Yeni yılla birlikte Türkiye’nin yeni para birimi Yeni Türk Lirası (YTL)
tedavüle girdi; akaryakıtta serbest fiyat belirleme dönemi ülke genelinde
başlatıldı; bazı ürünlerde KDV oranı %18’den %8’e düşürüldü.
·
6
Ocak: SSK hastanelerinin Sağlık Bakanlığı’na devrini öngören yasa tasarısı,
TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
7
Ocak: Hakkında dolandırıcılık ve Çek Kanunu’na muhalefet etmek suçlarından
kesinleşmiş hapis cezası bulunan Milli Savunma eski bakanlarından Ercan
Vuralhan, Kartal Cezaevi’ne gönderildi.
·
17
Ocak: Üniversitede yapılan seçimlerde 743 oy alarak birinci olan Prof. Dr.
Mesut Parlak, İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü’ne atandı.
·
29
Ocak: CHP 13. Olağanüstü Kurultayı’nda, Deniz Baykal ilk turda 674 oy alarak
tekrar parti genel başkanlığına seçilirken, Mustafa Sarıgül 460 oyda kaldı.
·
30
Ocak: Microsoft’un sahibi Bill Gates, Başbakan Erdoğan’ın davetlisi olarak
Türkiye’ye geldi.
·
31
Ocak: Türkiye’nin en büyük bankalarından Yapı Kredi, Koç ve İtalyan
Unicredito’ya satıldı.
·
7
Şubat: İnsan Hakları Danışma Kurulu Başkanı İbrahim Kaboğlu ve Başkanlık Divanı
Üyeleri, görevlerinden istifa etti.
·
13
Şubat: İran Meclisi, İrancell kanununu onayladı. Buna göre, yerel şirketlerin
hisse oranı %51’e çıkarılırken Turkcell’in hissesi %49’da kaldı.
·
17
Şubat: Avrupa Birliği Konseyi, Kıbrıs’ın kuzeyi ile güneyi arasındaki ticareti
düzenleyen “Yeşil Hat” tüzüğünü onayladı.
·
21
Şubat: Kültür ve Turizm Bakanlığı’na AKP Aydın Milletvekili Atilla Koç atandı.
·
28
Şubat: Genelkurmay Başkanlığı, TSK’de “andıç” tartışmalarıyla gündeme gelen
psikolojik harekat birimlerini kapattı.
·
10
Mart: SEKA İzmit İşletmesi’nde işçiler, hükûmetin sunduğu “işletmenin,
çalışanlarıyla birlikte Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’ne devredilmesi”
önerisini kabul ederek günlerce süren eylemlerine son verdi.
·
15
Mart: Cumhurbaşkanı Sezer tarafından bir kez daha görüşülmek üzere TBMM’ye geri
gönderilen “öğrenci affı” yasa tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
16
Mart: Yabancıların radyo ve televizyonlarda hak sahibi olmalarının önünü açan
yasa tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
21
Mart: Mersin’de yapılan Nevruz gösterileri sırasında, aralarında çocukların da
bulunduğu bir grup tarafından Türk bayrağını yakma girişiminde bulunuldu.
·
25
Mart: Şişli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül, Yüksek Disiplin Kurulu kararıyla
CHP’den ihraç edildi.
·
29
Mart: CHP’den istifa eden 5 milletvekili, SHP’ye katıldı. Böylece SHP de
meclise girmiş oldu.
·
31
Mart: ABD Savunma Bakan Yardımcısı Paul Wolfowitz, Dünya Bankası başkanlığına
seçildi.
·
2
Nisan: ANAP 4. Olağanüstü Büyük Kongresi’nde genel başkanlığa; AKP’den istifa
eden, Kültür ve Turizm Eski Bakanı Isparta Milletvekili Erkan Mumcu seçildi.
·
6
Nisan: Trabzon’da, Tutuklu ve Hükümlü Aileleriyle Dayanışma Derneği (TAYAD)
adına bildiri dağıtmak isteyen öğrencilerin polis tarafından engellemesi sonucu
başlayan tartışmalar, birtakım çatışmalara yol açtı.
·
13
Nisan: Cumhurbaşkanı Sezer, ABD ile Türkiye arasında gerilime sebep olan Suriye
ziyaretini gerçekleştirmek üzere Şam’a gitti.
·
16
Nisan: İstanbul’da yapılan MÜSİAD 14. Olağan Genel Kurulu’nda, Ömer Bolat
yeniden başkan seçildi.
·
17
Nisan: KKTC’de yapılan seçimlerde, oyların %55,6’sını alan Mehmet Ali Talat,
ülkenin yeni cumhurbaşkanı oldu.
·
22
Nisan: Cumhurbaşkanı Sezer tarafından iade edilen ve “Torba Yasası” diye
adlandırılan yasa, TBMM’de aynen kabul edildi.
·
5
Mayıs: Türkiye’nin Davos’u olarak nitelendirilen “Forum İstanbul-Hedef 2023”,
5-7 Mayıs tarihleri arasında İstanbul’da gerçekleştirildi.
·
8
Mayıs: TOBB’un 60. Genel Kurulu’nda, Rifat Hisarcıklıoğlu yeniden başkanlığa
seçildi.
·
12
Mayıs: AİHM, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın adil yargılanmadığına karar verdi.
·
13
Mayıs: 13 ili daha teşvik uygulamaları kapsamına alan tasarı Meclis Genel
Kurulu’nda kabul edildi.
·
14
Mayıs: DYP’nin 8. Olağan Büyük Kongresi’nde, Mehmet Ağar yeniden başkan
seçildi.
·
15
Mayıs: Ankara’da “İnanca saygı, başörtüsüne özgürlük” sloganıyla düzenlenen
mitinge, 60 binden fazla insan katıldı.
·
16
Mayıs: OECD’nin karşılaştırmalı fiyat seviyesi Mart ayı sıralamasına göre, 30
OECD ülkesi içinde Türkiye en ucuz 5. ülke oldu.
·
18
Mayıs: ABD Yüksek Mahkemesi, Uzan’ların temyiz başvurusunu reddetti.
·
24
Mayıs: Devlet Bakanı Ali Babacan, Türkiye-AB üyelik müzakerelerinde “baş
müzakereci” seçildi.
·
25
Mayıs: Hazar petrolünü uluslararası pazarlara taşıyacak Bakü-Tiflis-Ceyhan
Petrol Boru Hattı’na, Bakü’de düzenlenen törenle ilk petrol pompalandı.
·
31
Mayıs: OECD’nin son açıklamalarına göre Türkiye, %20’lik artış hızıyla, 30 ülke
arasında enerji fiyatı en hızlı yükselen ülke oldu.
·
2
Haziran: Kabinede yapılan revizyonla Devlet Bakanlığı’na Nimet Çubukçu,
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’na Faruz Nafiz Özak, Tarım ve Köy İşleri
Bakanlığı’na da Mehmet Mehdi Eker getirildi.
·
18
Haziran: TMSF, Balkaner Grubu’na ait 10 şirkete, Bankalar Kanunu’nun 15/7-A
maddesi gereğince el koydu.
·
24
Haziran: Çok sayıda akademisyen, hukukçu, yazar ile barış girişimcisinin
katıldığı “Irak Dünya Mahkemesi”, 24-26 Haziran tarihleri arasında İstanbul’da
yapıldı.
·
25
Haziran: Murat Karayalçın, SHP 2. Olağan Kurultayı’nda yeniden genel başkanlığa
seçildi.
·
27
Haziran: KKTC Cumhurbaşkanı Talat, Rumlara, izolasyonların kaldırılması ve
limanların açılması karşılığında Maraş’ı vermeyi önerdiklerini ancak Rumların
bu öneriyi reddettiğini söyledi.
·
28
Haziran: 32. İKÖ Dışişleri Bakanları Toplantısı, 28-30 Haziran tarihleri
arasında Yemen’in başkenti Sana’da yapıldı.
·
29
Haziran: AB Komisyonu, Türkiye’nin Ekim ayında başlayacak tam üyelik
müzakerelerinin çerçevesini belirleyecek belgeyi kabul etti.
·
29
Haziran: Cumhurbaşkanı Sezer’in bir kez daha görüşülmek üzere iade ettiği TCK
değişikliğini öngören yasa, TBMM Genel Kurulu’nda aynen kabul edildi.
·
1
Temmuz: Özelleştirmenin önünü açmayı amaçlayan tasarı TBMM’de kabul edildi.
·
3
Temmuz: Türkiye-Yunanistan doğalgaz boru hattı inşaatının açılışı, Başbakan
Tayyip Erdoğan ile Yunanistan Başbakanı Kostas Karamanlis tarafından
gerçekleştirildi.
·
5
Temmuz: 8. Avrasya Ekonomi Zirvesi, 5-6 Temmuz tarihlerinde İstanbul’da
yapıldı.
·
12
Temmuz: İsviçre’nin “Uluslararası Çalışma Kurumu-GIIS”, Irak Savaşı süresince ABD
askerlerinin 39 bin kişiyi öldürdüğünü açıkladı.
·
15
Temmuz: Dinler arasında uzlaşmayı güçlendirmek amacıyla “medeniyetler ittifakı”
girişimini başlatan BM, bu konuda Başbakan Erdoğan’ı ve İspanya Başbakanı Jose
Luis Zapatero’yu görevlendirdi.
·
21
Temmuz: Daha önce el konulan Etibank’ı zarara uğrattığı gerekçesiyle yargılanan
Dinç Bilgin, 14 yıl hapis ve ağır para cezasına çarptırıldı.
·
24
Temmuz: Irak Dışişleri Bakanı Hoşyar Zebari, komşu ülkelerden Irak’a olası
bölgesel askerî müdahalenin kabul edilmeyeceğini belirtti.
·
25
Temmuz: Anayasa Mahkemesi Başkanlığı’na Tülay Tuğcu seçildi. Tuğcu, Anayasa
Mahkemesi’nin ilk kadın başkanı oldu.
·
4
Ağustos: Türkiye, Afganistan’daki Uluslararası Güvenlik ve Yardım Kuvveti’nin
(ISAF) komutasını İtalya’ya devretti.
·
15
Ağustos: İsrail, 38 yıldır işgali altında tuttuğu Gazze Şeridi’nden ve Batı
Şeria’dan çekilmeye başladı.
·
16
Ağustos: Kemal Derviş, BM Kalkınma Programı Başkanlığı görevine resmen başladı.
·
20
Ağustos: F-1 Dünya Şampiyonası’nda sezonun 14. yarışı, 19-21 Ağustos tarihleri
arasında İstanbul Park Pisti’nde yapıldı.
·
24
Ağustos: Türk Telekom’un %55'lik bölümünün satışında en yüksek teklifi veren
Oger Telecom Ortak Girişim Grubu’yla hisse satış sözleşmesi imzalandı.
·
25
Ağustos: Doğuş Grubu ile General Electric, Garanti Bankası’nın %25,5’lik
hissesinin satışına yönelik anlaşmayı imzaladı.
·
2
Eylül: İstanbul’da Fatih Camii’nde Cuma namazı sonrası Hizbu’t-Tahrir üyesi
olduğu açıklanan çok sayıda kişi, hilafet yanlısı gösteri düzenledi.
·
4
Eylül: İstanbul’da, Bursa’nın Gemlik ve Bilecik’in Bozüyük ilçesinde PKK
yanlısı gösteri yapmak isteyen gruplarla güvenlik güçleri arasında arbede
yaşandı.
·
5
Eylül: Rusya Savunma Bakanı Sergey İvanov, Türkiye’ye stratejik işbirliği
çağrısı yaptı.
·
12
Eylül: Özelleştirme kapsamında satışa çıkarılan TÜPRAŞ’ın %51’lik bölümü, en
yüksek teklifi veren Koç-Shell Ortak Girişim Grubu’na satıldı.
·
13
Eylül: İzmir Ticaret Odası’nı ziyaret eden Singapur Dışişleri Bakanı Zeynel
Abidin Raşid, Singapur’un Türkiye’yi stratejik ortak olarak belirlediğini söyledi.
·
15
Eylül: Cumhurbaşkanı Necdet Sezer, 2006 yılı için resmî ziyaret amacıyla Papa
16. Benedikt’i davet etti.
·
18
Eylül: Almanya’da yapılan genel seçimleri, oyların %35’ini alan Angela Merkel
liderliğindeki Hıristiyan Birlik Partileri az farkla kazandı.
·
21
Eylül: AB Daimi Temsilcileri Komitesi, Türkiye’nin Kıbrıs’ı tanımama
deklarasyonuna cevaben hazırlanan karşı deklarasyonu onayladı.
·
21
Eylül: Filistin, İsrail ve Türkiye iş dünyası temsilcisi kuruluşlarını bir
araya getiren Ankara Forumu’nun 3. toplantısı İstanbul’da yapıldı.
·
22
Eylül: Türkiye Ziraat Odaları Birliği tarafından Manisa’da düzenlenen geniş
katılımlı mitingde, çiftçiler hükûmetin tarım politikalarını protesto etti.
·
24
Eylül: Boğaziçi Üniversitesi’nde yapılması planlanan ancak yargı kararıyla
durdurulan Ermeni Konferansı, 24-25 Eylül tarihlerinde Bilgi Üniversitesi’nde
gerçekleştirildi.
·
25
Eylül: Farklı dinlerin temsilcilerini bir araya getiren 1. Hatay Medeniyetler
Buluşması, 25-30 Eylül tarihleri arasında gerçekleşti.
·
26
Eylül: TMSF tarafından ihaleye çıkarılan Star Grubuna ait Star TV, Doğan
Grubu’na satıldı.
·
28
Eylül: AP, Türkiye’nin imzaladığı Gümrük Birliği Ek Protokolü’ne ilişkin
oylamayı erteledi. Türkiye’yle ilgili olarak farklı siyasî gruplar tarafından
hazırlanan karar tasarısını da onayladı.
Mevcut veriler ışığında, Türkiye ekonomisinin 2005 yılının
ilk dokuz ayına ilişkin görünümü şu şekildedir:
1)REEL KESİM
1-A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 |
7,9 |
|
2003 (hedef) (gerçekleşen) |
5,0 5,9 |
|
2004 (hedef) (gerçekleşen) I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,0 9,9 13,9 15,7 5,7 6,6 |
|
2005 (hedef) I.çeyrek II.çeyrek |
5,0 5,3 3,4 |
Kaynak:DİE
2001
yılında derinleşen kriz sonrasında, son üç yıl boyunca büyüme kaydedilmiştir.
Bu, ekonominin toparlanmakta olduğunun göstergesidir. 2005 yılı hedeflenen
büyüme oranı da 2003 ve 2004 yıllarında olduğu gibi %5’tir. İlk çeyrekteki
büyüme oranı olan %5,3 hedefin üstünde olmakla beraber, ikinci çeyrekteki
büyüme oranı olan %3,4 hedefin altında kalmıştır. Ayrıca, her iki oran da 2004
yılının aynı dönemlerinde kaydedilenlerin altında kalmıştır. Bununla beraber,
diğer iki çeyrekte sağlanacak büyüme ile toplamda hedef büyüme oranının
yakalanabileceğini belirtmek mümkündür. (Bkz. Tablo 1)
DİE’den
yapılan açıklamaya göre, 2005 yılı ilk çeyreği itibariyle, üretim yöntemine göre
cari fiyatlarla YTL bazında GSYİH büyüme hızı %15,2, ikinci çeyreği itibariyle
ise %14,8’dir. İlk yarıda bazı alt sektörlerde sağlanan büyüme oranları ise
cari fiyatlarla şöyle olmuştur: Tarım %-3,3; Sanayi %16,1; İnşaat %38,4;
Ticaret %14,9; Ulaştırma ve Haberleşme %13,1; Malî Kuruluşlar %28,1; Serbest
Meslekler ve Hizmetler %15,8.
2005 yılı
ilk çeyreğinde, üretim yöntemine göre GSMH, cari fiyatlarla 93.079.637.768 YTL;
sabit fiyatlarla ise 29.124.894 YTL iken; bu meblağlar ikinci çeyrekte
sırasıyla şöyle gerçekleşmiştir: 109.258.856.858 YTL ve 33.840.990 YTL.
Cari
fiyatlarla dolar cinsinden GSMH; 2003 yılında 239.235 milyon dolar, 2004
yılında ise 299.475 milyon dolardı. 2005 yılında GSMH; ilk çeyrekte 70.225
milyon dolar iken; ikinci çeyrekte 80.062 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
2005 yılı toplam GSMH’sinin 350.000 milyon dolar üstünde gerçekleşeceği tahmin
edilmektedir.
1-B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler
itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI
(Ocak-Ağustos)
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2004 |
2005 |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
4,3 |
12,6 |
|
Madencilik Sektörü |
14,7 |
2,5 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
3,6 |
13,7 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
7,2 |
7,1 |
Kaynak:DİE
Toplam
sanayi üretiminde pozitif gelişmeler meydana gelmiştir. 2004 yılı Ocak-Ağustos
döneminde sağlanan üretim artışı %4,3 iken; 2005’in aynı döneminde sağlanan
üretim artışı %12,6 gibi yüksek bir oranda gerçekleşmiştir. Alt sektörler itibariyle
incelendiğinde, madencilik sektöründeki üretim artışı çok düşük seviyededir.
Elektrik, gaz ve su sektöründeki üretim artışı önceki seneye göre aynı
seviyelerde iken; imalât sanayii sektöründe yüksek seviyede artış meydana
gelmiştir. Görüldüğü üzere, toplam sanayi sektöründeki artışı sağlayan motor
alt sektör, imalât sanayiidir. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2003 |
2004 |
2005 |
|
Ocak |
74,9 |
77,2 |
76,8 |
|
Şubat |
71,9 |
73,5 |
75,8 |
|
Mart |
78,3 |
82,1 |
80,3 |
|
Nisan |
75,9 |
76,5 |
80,1 |
|
Mayıs |
78,7 |
84,3 |
82,2 |
|
Haziran |
80,1 |
85,3 |
81,5 |
|
Temmuz |
79,8 |
83,9 |
80,6 |
|
Ağustos |
79,3 |
81,4 |
80,3 |
|
Eylül |
83,5 |
84,3 |
82,9 |
|
Ekim |
80,4 |
82,4 |
|
|
Kasım |
79,6 |
83,5 |
|
|
Aralık |
79,5 |
84,0 |
|
Kaynak:DİE
2005
yılının ilk iki ayında kapasite kullanım oranları (KKO) düşük olmakla beraber,
genel olarak %80’ler seviyesinde gerçekleşen KKO’ları söz konusudur. Ancak,
2004 yılı aylarına kıyasla 2005 yılı KKO’ları, nispeten düşük oranlarda
gerçekleşmiştir. Ocak-Eylül dönemi ortalama KKO %80 civarındadır. (Bkz. Tablo
3)
TABLO 4: TAM KAPASİTE
İLE ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (Ocak-Eylül) (%)
|
|
2004 |
2005 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
58,6 |
51,5 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
17,7 |
19,0 |
|
Malî İmkânsızlık |
2,1 |
3,3 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,4 |
3,8 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
3,3 |
1,8 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,4 |
2,2 |
Kaynak:DİE
Ocak-Eylül
2005 döneminde tam kapasite ile çalışamamaya ilişkin ilk sırada belirtilen
sebep, “iç pazarda talep yetersizliği”dir. Ardından, “dış pazarda talep yetersizliği”
belirtilmiştir. Bununla beraber, 2004’ün aynı dönemi ile kıyaslandığında, diğer
sebeplere ilişkin oranlar artmış olmakla beraber, “iç pazarda talep
yetersizliği”nin ve “işçilerle ilgili meseleler”in nispî olarak azaldığı ortaya
çıkmaktadır. Demek ki iç piyasada belli seviyede hareketlenme meydana
gelmiştir. Ayrıca, işçilerle ilgili meselelerin azalması da istihdamla ilgili
olumlu gelişmenin habercisidir. (Bkz. Tablo 4)
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKET,
KOOPERATİF VE İŞ YERİ (Ocak-Eylül)
|
|
2004 |
2005 |
Değişim (%) |
|
Yeni açılan şirket ve kooperatif |
31.054 |
36.158 |
16,4 |
|
Kapanan şirket ve kooperatif |
5.172 |
6.184 |
19,6 |
|
Yeni açılan ticaret unvanlı iş yeri |
30.431 |
37.355 |
22,8 |
|
Kapanan ticaret unvanlı iş yeri |
12.026 |
13.254 |
10,2 |
Kaynak:DİE
2005 yılı
Ocak-Eylül döneminde, önceki yılın aynı dönemine göre yeni şirket ve kooperatif
açılışlarındaki artış oranı %16,4’tür. Ticaret unvanlı iş yeri açılışlarındaki
artış oranı ise %22,8’dir. (Bkz. Tablo 5)
1-C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2005 yılının ilk yarısı itibariyle
kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (Haziran) (000 kişi)
|
|
2005 |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
71.558 |
|
15 ve Üstü Yaştaki Nüfus |
50.777 |
|
|