TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2005 YILI İLK YARISINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
Bu
çalışmada, 2005 yılının ilk yarısında meydana gelen ekonomik gelişmelere ilişkin
ayrıntılı sektörel analizler yapılmaktadır. Öncelikle, söz konusu dönemde
Türkiye’de ve dünyada meydana gelen bazı sosyo-ekonomik, siyasî, hukukî ve
kültürel gelişmelere yer verilmektedir:
·
1
Ocak: Yeni yılla birlikte Türkiye’nin yeni para birimi Yeni Türk Lirası (YTL)
tedavüle girdi; akaryakıtta serbest fiyat belirleme dönemi ülke genelinde
başlatıldı; bazı ürünlerde KDV oranı %18’den %8’e düşürüldü.
·
6
Ocak: SSK hastanelerinin Sağlık Bakanlığı’na devrini öngören yasa tasarısı,
TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
7
Ocak: Hakkında dolandırıcılık ve Çek Kanunu’na muhalefet etmek suçlarından
kesinleşmiş hapis cezası bulunan Milli Savunma eski bakanlarından Ercan
Vuralhan, Kartal Cezaevi’ne gönderildi.
·
17
Ocak: Yapılan seçimlerde 743 oy alarak birinci olan Prof. Dr. Mesut Parlak,
İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü’ne atandı.
·
29
Ocak: CHP 13. Olağanüstü Kurultayı’nda, Deniz Baykal ilk turda 674 oy alarak
tekrar parti genel başkanlığına seçilirken, Mustafa Sarıgül 460 oyda kaldı.
·
30
Ocak: Microsoft’un sahibi Bill Gates, Başbakan Erdoğan’ın davetlisi olarak
Türkiye’ye geldi.
·
31
Ocak: Türkiye’nin en büyük bankalarından Yapı Kredi, Koç ve İtalyan
Unicredito’ya satıldı.
·
7
Şubat: İnsan Hakları Danışma Kurulu Başkanı İbrahim Kaboğlu ve Başkanlık Divanı
Üyeleri, görevlerinden istifa etti.
·
13
Şubat: Türkiye, Afganistan’da bulunan ISAF’ın komutasını Kabil’de düzenlenen
törenle ikinci kez devraldı.
·
13
Şubat: İran Meclisi, İrancell kanununu onayladı. Buna göre, yerel şirketlerin
hisse oranı %51’e çıkarılırken Turkcell’in hissesi %49’da kaldı.
·
15
Şubat: Kültür ve Turizm Bakanı Erkan Mumcu, partisinden ve görevinden istifa
etti.
·
17
Şubat: Avrupa Birliği Konseyi, Kıbrıs’ın kuzeyi ile güneyi arasındaki ticareti
düzenleyen “Yeşil Hat” tüzüğünü onayladı.
·
17
Şubat: Fransa Senatosu, Türkiye’nin AB üyeliği için referanduma gidilmesini
öngören yasa tasarısını onayladı.
·
19
Şubat: Hazar petrolünü uluslararası pazarlara taşıyacak Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru
Hattı’nın Azerbaycan ayağından petrol pompalanmaya başlandı.
·
21
Şubat: Kültür ve Turizm Bakanlığı’na AKP Aydın milletvekili Atilla Koç atandı.
·
28
Şubat: Genelkurmay Başkanlığı, TSK’de “andıç” tartışmalarıyla gündeme gelen
psikolojik harekat birimlerini kapattı.
·
7
Mart: Türkiye ile AB arasında, 17 Aralık Brüksel Zirvesi’nden sonraki ilk resmî
temas olan Türkiye-AB Troykası Ankara’da toplandı.
·
10
Mart: SEKA İzmit İşletmesi’nde işçiler, hükûmetin sunduğu “işletmenin,
çalışanlarıyla birlikte Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’ne devredilmesi”
önerisini kabul ederek günlerce süren eylemlerine son verdi.
·
15
Mart: Cumhurbaşkanı Sezer tarafından bir kez daha görüşülmek üzere TBMM’ye geri
gönderilen “öğrenci affı” yasa tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
16
Mart: Yabancıların radyo ve televizyonlarda hak sahibi olmalarının önünü açan
yasa tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
21
Mart: Mersin’de yapılan Nevruz gösterileri sırasında, aralarında çocukların da
bulunduğu bir grup tarafından Türk bayrağını yakma girişiminde bulunuldu.
·
25
Mart: Şişli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül, Yüksek Disiplin Kurulu kararıyla
CHP’den ihraç edildi.
·
29
Mart: CHP’den istifa eden 5 milletvekili, SHP’ye katıldı. Böylece SHP de
meclise girmiş oldu.
·
31
Mart: ABD Savunma Bakan Yardımcısı Paul Wolfowitz, Dünya Bankası Başkanlığı’na
seçildi.
·
2
Nisan: ANAP 4. Olağanüstü Büyük Kongresi’nde, genel başkanlığa Isparta
Milletvekili Erkan Mumcu seçildi.
·
6
Nisan: Trabzon’da, Tutuklu ve Hükümlü Aileleriyle Dayanışma Derneği (TAYAD)
adına bildiri dağıtmak isteyen öğrencilerin polis tarafından engellemesi sonucu
başlayan tartışmalar, birtakım çatışmalara yol açtı.
·
13
Nisan: Cumhurbaşkanı Sezer, ABD ile Türkiye arasında gerilime sebep olan Suriye
ziyaretini gerçekleştirmek üzere Şam’a gitti.
·
16
Nisan: İstanbul’da yapılan MÜSİAD 14. Olağan Genel Kurulu’nda, Ömer Bolat
yeniden başkan seçildi.
·
17
Nisan: KKTC’de yapılan seçimlerde, oyların %55,6’sını alan Mehmet Ali Talat,
ülkenin yeni cumhurbaşkanı oldu.
·
22
Nisan: Cumhurbaşkanı Sezer tarafından iade edilen ve “Torba Yasası” diye
adlandırılan yasa, TBMM’de aynen kabul edildi.
·
26
Nisan: BM, CHP İstanbul Milletvekili Kemal Derviş’in, BM Kalkınma Programı
(UNDP) Başkanlığı’na seçildiğini resmen açıkladı.
·
5
Mayıs: Türkiye’nin Davos’u olarak nitelendirilen “Forum İstanbul-Hedef 2023”,
5-7 Mayıs tarihleri arasında İstanbul’da gerçekleştirildi.
·
8
Mayıs: TOBB’un 60. Genel Kurulu’nda, Rifat Hisarcıklıoğlu yeniden başkanlığa
seçildi.
·
12
Mayıs: AİHM, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın adil yargılanmadığına karar verdi.
·
13
Mayıs: 13 ili daha teşvik uygulamaları kapsamına alan tasarı, Meclis Genel
Kurulu’nda kabul edildi.
·
14
Mayıs: DYP’nin 8. Olağan Büyük Kongresi’nde, Mehmet Ağar yeniden başkan
seçildi.
·
15
Mayıs: Ankara’da “İnanca saygı, başörtüsüne özgürlük” sloganıyla düzenlenen
mitinge, 60 binden fazla insan katıldı.
·
16
Mayıs: OECD’nin karşılaştırmalı fiyat seviyesi Mart ayı sıralamasına göre, 30
OECD ülkesi içinde Türkiye en ucuz 5. ülke oldu.
·
18
Mayıs: ABD Yüksek Mahkemesi, Uzan’ların temyiz başvurusunu reddetti.
·
24
Mayıs: Devlet Bakanı Ali Babacan, Türkiye-AB üyelik müzakerelerinde “baş
müzakereci” seçildi.
·
25
Mayıs: Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı’na, Bakü’de düzenlenen törenle ilk
petrol pompalandı.
·
31
Mayıs: OECD’nin son açıklamalarına göre Türkiye, %20’lik artış hızıyla, 30 ülke
arasında enerji fiyatı en hızlı yükselen ülke oldu.
·
2
Haziran: Kabinede yapılan revizyonla Devlet Bakanlığı’na Nimet Çubukçu,
Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’na Faruz Nafiz Özak, Tarım ve Köy İşleri
Bakanlığı’na da Mehmet Mehdi Eker getirildi.
·
13
Haziran: AB Genel İşler Konseyi, Türkiye-AB Gümrük Birliği’nin kapsama alanını
genişleten Ankara Antlaşması ek protokolünü onayladı.
·
18
Haziran: TMSF, Balkaner Grubu’na ait 10 şirkete, Bankalar Kanunu’nun 15/7-A
maddesi gereğince el koydu.
·
23
Haziran: AB Parlamentosu’nda konuşan İngiltere Başbakanı Tony Blair, AB’nin,
hedefi tam üyelik olan Türkiye’ye karşı yükümlülüklerini yerine getirmesi
gerektiğini söyledi.
·
24
Haziran: Çok sayıda akademisyen, hukukçu, yazar ile barış girişimcisinin
katıldığı “Irak Dünya Mahkemesi”, 24-26 Haziran tarihleri arasında İstanbul’da
yapıldı.
·
25
Haziran: Murat Karayalçın, SHP 2. Olağan Kurultayı’nda yeniden genel başkanlığa
seçildi.
·
27
Haziran: KKTC Cumhurbaşkanı Talat; Rumlara, izolasyonların kaldırılması ve
limanların açılması karşılığında Maraş’ı vermeyi önerdiklerini ancak Rumların
bu öneriyi reddettiğini söyledi.
·
28
Haziran: 32. İKÖ Dışişleri Bakanları Toplantısı, 28-30 Haziran tarihleri
arasında Yemen’in başkenti Sana’da yapıldı.
·
29
Haziran: AB Komisyonu, Türkiye’nin Ekim ayında başlayacak tam üyelik
müzakerelerinin çerçevesini belirleyecek belgeyi kabul etti.
·
29
Haziran: Cumhurbaşkanı Sezer’in bir kez daha görüşülmek üzere iade ettiği TCK
değişikliğini öngören yasa, TBMM Genel Kurulu’nda aynen kabul edildi.
Mevcut veriler ışığında, Türkiye ekonomisinin 2005 yılının
ilk altı ayına ilişkin görünümü şu şekildedir:
1)REEL KESİM
1-A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 |
7,9 |
|
2003 (hedef) (gerçekleşen) |
5,0 5,9 |
|
2004 (hedef) (gerçekleşen) I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,0 9,9 13,9 15,7 5,7 6,6 |
|
2005 (hedef) I.çeyrek |
5,0 5,3 |
Kaynak:DİE
Türkiye,
son üç yıldır büyüme kaydetmektedir. 2001 yılında derinleşen kriz sonrasında
gerçekleşen bu büyüme oranları, ekonominin toparlanma sürecinde olduğunu göstermektedir.
2005 yılı hedeflenen büyüme oranı da 2003 ve 2004 yıllarında olduğu gibi
%5’tir. İlk çeyrekteki büyüme oranı ise bunun üstünde olup, %5,3’tür. Fakat
2004 yılı ilk çeyrek oranıyla kıyaslandığında, bu oranın çok düşük olduğu
görülmektedir. Bununla beraber, hedef büyüme oranının bu sene için de realize
edilebileceği ifade edilebilir. (Bkz. Tablo 1)
DİE’den
yapılan açıklamaya göre, 2005 yılı ilk çeyreği itibariyle, üretim yöntemine
göre cari fiyatlarla YTL bazında GSYİH büyüme hızı %15,2’dir. Bazı alt
sektörlerde aynı dönemde sağlanan büyüme oranları ise cari fiyatlarla şöyle
olmuştur: Tarım %4,5; Sanayi %16,7; İnşaat %35,7; Ticaret %17,5; Ulaştırma ve
Haberleşme %12,4; Malî Kuruluşlar %7,6; Serbest Meslekler ve Hizmetler %15,7.
2005 yılı
ilk çeyreğinde, üretim yöntemine göre GSMH, cari fiyatlarla 93.079.637.768 YTL;
sabit fiyatlarla ise 29.124.894 YTL olarak gerçekleşmiştir. Böylece 2005
yılında, 2004 yılının aynı dönemine göre gelişme hızı; cari fiyatlarla %16,5;
sabit fiyatlarla %5,3 olarak gerçekleşmiştir.
1-B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler
itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI
(Ocak-Haziran)
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2004 |
2005 |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
13,0 |
5,0 |
|
Madencilik Sektörü |
-3,0 |
24,0 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
14,3 |
4,2 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
7,2 |
6,4 |
Kaynak:DİE
Toplam
sanayi üretiminde pozitif gelişmeler olmakla beraber, 2005 yılının ilk yarısındaki
artış oranı 2004’e göre düşük gerçekleşmiştir. Alt sektörler itibariyle
incelendiğinde, madencilik sektörü hariç diğerlerinde üretimin önceki yıla göre
daha düşük oranda arttığı ortaya çıkmaktadır. Ancak, 2004’te %3 oranında azalan
madencilik sektörü üretimi, 2005 yılında dikkat çekici şekilde artmış olup,
oran %24’tür. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2003 |
2004 |
2005 |
|
Ocak |
74,9 |
77,2 |
76,8 |
|
Şubat |
71,9 |
73,5 |
75,8 |
|
Mart |
78,3 |
82,1 |
80,3 |
|
Nisan |
75,9 |
76,5 |
80,1 |
|
Mayıs |
78,7 |
84,3 |
82,2 |
|
Haziran |
80,1 |
85,3 |
81,5 |
|
Temmuz |
79,8 |
83,9 |
|
|
Ağustos |
79,3 |
81,4 |
|
|
Eylül |
83,5 |
84,3 |
|
|
Ekim |
80,4 |
82,4 |
|
|
Kasım |
79,6 |
83,5 |
|
|
Aralık |
79,5 |
84,0 |
|
Kaynak:DİE
2005
yılının ilk yarısında kapasite kullanım oranlarında (KKO) aylar itibariyle
dalgalı seyirler olmakla beraber, genel olarak artış eğiliminin varlığından
bahsetmek mümkündür. Ancak, 2004 yılı aylarına kıyasla 2005 yılı KKO, nispeten
düşük oranlarda gerçekleşmiştir. Ocak-Haziran dönemi ortalama KKO ise %79,5
civarındadır. (Bkz. Tablo 3)
TABLO 4: TAM KAPASİTE
İLE ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (Ocak-Haziran) (%)
|
|
2004 |
2005 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
62,5 |
54,4 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
14,7 |
17,7 |
|
Malî İmkânsızlık |
1,9 |
2,9 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,2 |
3,6 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
3,6 |
1,7 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,4 |
2,2 |
Kaynak:DİE
Ocak-Haziran
2005 döneminde tam kapasite ile çalışamamaya ilişkin ilk sırada belirtilen
sebep, “iç pazarda talep yetersizliği”dir. Ardından, “dış pazarda talep
yetersizliği” belirtilmiştir. Bununla beraber, 2004’ün aynı dönemi ile
kıyaslandığında, diğer sebeplere ilişkin oranlar artmış olmakla beraber, “iç
pazarda talep yetersizliği”nin ve “işçilerle ilgili meseleler”in nispî olarak
düşük seviyede gerçekleştiği ortaya çıkmaktadır. (Bkz. Tablo 4)
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKET,
KOOPERATİF VE İŞ YERİ (Ocak-Haziran)
|
|
2004 |
2005 |
Değişim (%) |
|
Yeni açılan şirket ve kooperatif |
21.425 |
25.000 |
16,7 |
|
Kapanan şirket ve kooperatif |
3.399 |
4.289 |
26,2 |
|
Yeni açılan ticaret unvanlı iş yeri |
20.641 |
25.290 |
22,5 |
|
Kapanan ticaret unvanlı iş yeri |
8.298 |
9.020 |
8,7 |
Kaynak:DİE
2005 yılı
ilk yarısında, önceki yılın aynı dönemine göre yeni şirket ve kooperatif
açılışlarındaki artış oranı %16,7’dir. Ticaret unvanlı iş yeri açılışlarındaki
artış oranı ise %22,5’tir. (Bkz. Tablo 5)
1-C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2005 yılının ilk dönemi itibariyle
kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (Mart) (000 kişi)
|
|
2005 |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
71.294 |
|
15 ve Üstü Yaştaki Nüfus |
50.530 |
|
|
|
|
İŞ GÜCÜ DURUMU |
23.784 |
|
İstihdam Edilen |
21.190 |
|
İşsiz |
2.594 |
|
|
|
|
İŞ GÜCÜNE KATILMA ORANI
(%) |
47,1 |
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI (%) |
41,9 |
|
İŞSİZLİK ORANI (%) |
10,9 |
|
Tarım Dışı İşsizlik Oranı (%) |
14,5 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) İşsizlik Oranı
(%) |
20,5 |
|
|
|
|
EKSİK İSTİHDAM / İŞ GÜCÜ
ORANI (%) |
3,5 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) Eksik İstihdam
Oranı (%) |