TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2004 YILI İLK DOKUZ AYINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
Türkiye,
yaşadığı ekonomik krizi atlatma sürecine girmiştir. 1999-2001 dönemindeki zorlu
kriz devresi sonrasında, nispî de olsa iyileşme safhasına geçilmiştir.
Uygulanan politikalar ve geleceğe yönelik hedef tespitleri, iyileşmenin kalıcı
hâle getirilmesini sağlama amaçlıdır. Nitekim, ekonomide bazı taşların yerine
oturmaya başladığı görülmektedir. Zaman zaman kırılganlıklar meydana gelse de
bunların, ekonominin kendi dinamikleriyle belli sürede giderilebildiği bir
yapıya kavuşmuş hâldeyiz. Tabii ki henüz krizin aşıldığını ve sorunların
ortadan kalktığını söylemek mümkün değildir. Çünkü krize giriş birkaç yılın
sonucu olmadığından, ekonominin normal seyrine gelişi de belirli bir süreyi
gerektirmektedir. Atılan adımlar sağlıklı olduğu takdirde, ekonominin orta
vadede rayına gireceği ifade edilebilir. Meydana gelen gelişmeler, bunu teyit
eder niteliktedir.
2004 yılı
ilk dokuz ayına ilişkin analizlere geçmeden evvel, Türkiye’de ve dünyada
meydana gelen bazı sosyo-ekonomik, siyasî ve kültürel gelişmelere yer
verilecektir. Böylece ekonominin daha sağlıklı okunması mümkün olacaktır:
·
1 Ocak: SSK-Sağlık Bakanlığı hastahanelerinin ortak kullanımına ilişkin
protokol, tüm illerde uygulamaya geçirildi.
·
5 Ocak: İsrail hükûmeti, Türkiye’den su alımını öngören “Manavgat Suyu”
anlaşmasını onayladı.
·
6 Ocak: Suriye devlet başkanı Beşşar Esad, Türkiye’ye geldi. Esad, 57
yıllık aradan sonra Türkiye’yi ziyaret eden ilk Suriye devlet başkanıdır.
·
27 Şubat: Tekel’in alkollü içkiler işletmesi özelleştirildi. İşletme,
“Nurol-Limak-Özaltın-Tütsab Ortak Girişim Grubu”na devredildi.
·
14 Mart: Dünyanın 20 dev şirketinin yöneticileri İstanbul’da bir araya
geldi.
·
28 Mart: Yerel seçimler yapıldı. Seçim sonuçları şöyle (İl genel meclisi
oy oranları): AKP %41,9, CHP %18,0, MHP %10,4, DYP %10,1, SHP %4,8, SP %4,1,
Diğer %10,8.
·
24 Nisan: Kıbrıs’ın birleştirilmesine ilişkin referandum yapıldı.
Seçmenlerin Annan Planı’na yönelik tercihleri şöyle gerçekleşti: Kuzey Kıbrıs:
%64,91-Evet, %35,09-Hayır. Güney Kıbrıs: %75,83-Hayır, %24,17-Evet.
·
1 Mayıs: AB, 10 yeni ülkeyi daha bünyesine aldı. Yeni üyeler: Polonya,
Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Litvanya, Letonya, Estonya,
Kıbrıs Rum Kesimi, Malta.
·
11 Mayıs: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Dr.Hilmi Güler, Türkiye’de 1
milyar tonluk yeni bir bor rezervinin bulunduğunu, böylece dünya toplam bor
rezervinde Türkiye’nin payının %72’ye yükseldiğini ifade etti.
·
17 Mayıs: “Ekonomi Koordinasyon Kurulu” oluşturuldu. Başkanlığına,
Başbakan Yardımcısı Doç.Dr.Abdüllatif Şener getirildi.
·
24 Mayıs: Ankara 10.Bölge İdare Mahkemesi, TÜPRAŞ’ın %65,76 oranındaki
kamu payının blok olarak satışına ilişkin kararın yürütmesini durdurdu.
·
26 Mayıs: Madenlerin özel sektöre açılmasını öngören Maden Yasa
Tasarısı, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
26 Mayıs: İktisat Bankası’nın eski sahibi Erol Aksoy’un 38 şirketine ve
mallarının tamamına, TMSF’nin talebiyle el kondu.
·
2-6 Haziran: II. OECD KOBİ’lerden Sorumlu Bakanlar Konferansı,
İstanbul’da gerçekleştirildi.
·
7 Haziran: Farklı dillerdeki ve lehçelerdeki ilk televizyon yayını,
TRT’de Türkçe alt yazılı olarak başladı.
·
9 Haziran: Yargıtay 9.Ceza Dairesi, kapatılan DEP’in 4 eski milletvekili
hakkındaki infazı durdurarak tahliye edilmelerine karar verdi.
·
9 Haziran: ABD’nin Georgia eyaletinde gerçekleştirilen G-8 Zirvesi’nde
liderler bir araya geldi. Zirve’ye Başbakan R.T.Erdoğan da katıldı.
·
14-16 Haziran: İKÖ 31.Dönem Dışişleri Bakanları Toplantısı, İstanbul’da
yapıldı. Örgüt’ün yeni genel sekreteri Türkiye’den; Prof.Dr.Ekmeleddin
İhsanoğlu.
·
18 Haziran: Brüksel’de yapılan AB Zirvesi’nin kapanış bildirgesinde,
Türkiye’nin “Kopenhag siyasî kriterlerini yerine getirdiğine karar verildiği
takdirde, AB ile üyelik müzakerelerine başlanacağı” sözü teyit edildi.
·
28-31 Haziran: NATO’nun 26 üyesinin devlet ve hükûmet başkanları,
İstanbul’da toplandı.
·
1 Temmuz: Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, kaldırılan DGM’lerin yerine
8 ilde 18 ağır ceza mahkemesi kurulmasına karar verdi.
·
7 Temmuz: AB Komisyonu, Kıbrıslı Türklerin ekonomik izolasyondan
kurtarılmasını amaçlayan teklif paketini onayladı.
·
16 Temmuz: Pamukbank’ın Halk Bankası’na devrini öngören yasa tasarısı,
TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
·
22 Temmuz: Yakup Kadri Karaosmanoğlu adlı hızlandırılmış tren,
Sakarya’nın Pamukova İlçesi yakınlarında raydan çıktı. Bilanço: 38 ölü; 80’den
fazla yaralı.
·
25 Temmuz: DSP 6. Olağan Büyük Kurultayı’nda Genel Başkanlığa Zeki Sezer
seçildi. DSP Genel Başkanı Bülent Ecevit ve eşi Rahşan Ecevit, katıldıkları bu
kurultay ile yarım asırlık politik hayatlarına son noktayı koymuş oldu.
·
2 Ağustos: Uluslararası Nakliyeciler Derneği, rehine krizleri üzerine,
Irak’ta bulunan Amerikan birliklerine ait yüklerin taşınmasını durdurma kararı
aldı.
·
17 Ağustos: Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği’ne Büyükelçi Mehmet
Yiğit Alpogan atandı.
·
23 Ağustos: KKTC’den Kıbrıs Rum kesimine ticarî mal akışını düzenleyen
Yeşil Hat Tüzüğü yürürlüğe girdi.
·
9 Eylül: Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Doç.Dr.Abdullah Gül,
zina konusunun Türkiye’de ele alınış tarzı ve olduğundan farklı şekilde
sunulması dolayısıyla Türkiye’ye büyük bir haksızlık yapıldığını ve bunun
sorumsuzca bir davranış olduğunu söyledi.
·
10 Eylül: AB Dönem Başkanı Hollanda Dışişleri Bakanı Bernard Bot,
Türkiye’nin AB kriterlerini yerine getirme noktasında hayranlık verici ilerleme
kaydettiğini belirtti.
·
13 Eylül: Başbakan R.T.Erdoğan, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’nın
Tacikistan’da yapılan 8. Zirve Toplantısı’na katıldı.
·
14 Eylül: Milli Eğitim Bakanı Doç.Dr.Hüseyin Çelik, Türkiye’deki 60 bin
okulun Milli Eğitim Bakanlığı’nın mevcut bütçesiyle ayakta tutulmasının mümkün
olmadığını söyledi.
·
15 Eylül: Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’na bağlı bulunan liseler, Milli
Eğitim Bakanlığı’na devredildi.
·
20 Eylül: AB Komisyonu Başkanı Romano Prodi, ‘‘Türkiye-Ermenistan
sınırının hâla kapalı olmasından hoşlanmıyorum’’ dedi.
·
23 Eylül: Türkiye-Cezayir Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) 8. Dönem
Toplantısı’na ilişkin protokol Ankara’da imzalandı.
·
26 Eylül: TCK yasa tasarısının Adalet Komisyonu’na geri çekilen yürürlük
ve yürütme maddeleri, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi.
Burada, mevcut veriler ışığında Türkiye ekonomisinin 2004
yılı ilk dokuz ayına ilişkin sektörel analizler yapılmaktadır:
1)REEL KESİM
1-A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 |
7,8 |
|
2003 I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
5,9 7,4 3,6 5,6 7,2 |
|
2004 (hedef) I.çeyrek II.çeyrek |
5,0 12,4 14,4 |
Kaynak:DİE
Ekonomide
2001 sonrasında büyüme trendine girilmiştir. 2002’de %7,8; 2003’te ise hedef %5
olmasına rağmen, bu oran da aşılmış ve %5,9 oranında büyüme kaydedilmiştir.
2004 yılı ilk çeyreğinde sağlanan büyüme %12,4 gibi yüksek bir oranda idi.
İkinci çeyreğinde ise bu da aşılmış ve büyüme %14,4 oranında gerçekleşmiştir.
(Bkz. Tablo 1) Bu, dönemler itibariyle büyüme istatistiklerinin tutulduğu 1987
yılı sonrasında ulaşılan en yüksek orandır. Daha evvelki en yüksek oran, %12,6
ile 1995 yılının ikinci çeyreğinde gerçekleşmişti.
2004 yılı
hedef büyüme oranı da 2003‘te olduğu gibi %5’tir. 2004 yılı ilk iki çeyreği
büyüme oranları, 2003 yılının aynı döneminde sağlanan oranlara göre çok yüksek
seviyede gerçekleşmiştir. Buradan hareketle kabaca kıyaslama yapılacak olursa,
2003’tekine benzer bir trendin sergilenmesi hâlinde, 2004 büyüme oranının da
hedeflenenin üstünde gerçekleşeceği belirtilebilir.
İlk iki
çeyrekte üretim yöntemine göre cari fiyatlarla GSYİH büyüme hızı %17,9’dur.
Bazı alt sektörlerde aynı dönemde sağlanan büyüme oranları ise cari fiyatlarla
şöyle olmuştur: Tarım %19,7; Sanayi %18,9; İnşaat %15,6; Ticaret %22,6;
Ulaştırma ve Haberleşme %11,0; Malî Kuruluşlar %3,2; Serbest Meslekler ve
Hizmetler %17,2.
DİE’den
yapılan açıklamaya göre, 2004 yılı ilk iki çeyreği itibariyle üretim yöntemine
göre GSMH, cari fiyatlarla 174.175.958 Milyar TL; sabit fiyatlarla ise 59.643
Milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Böylece, 2004 yılının ilk yarısında 2003 yılı
aynı dönemine göre gelişme hızı; cari fiyatlarla %19, sabit fiyatlarla ise
%13,5 olarak tahmin edilmiştir.
1-B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler
itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI
(Ocak-Ağustos)
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2003 |
2004 |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
7,1 |
12,6 |
|
Madencilik Sektörü |
-9,7 |
0,7 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
7,8 |
13,8 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
8,1 |
6,9 |
Kaynak:DİE
Sanayi
sektöründe, 2003 yılına göre 2004’te önemli ölçüde artış meydana gelmiştir.
Artış oranı %7,1’den %12,6’ya yükselmiştir. Alt sektörler itibariyle tüm
alanlarda artışlar kaydedilmiştir. Madencilik sektöründeki üretim artışı, düşük
seviyede olmakla beraber dikkat çekicidir. Nitekim 2003’te %9,7 oranında üretim
düşüşü meydana gelmişken, 2004’te %0,7 oranında artış olmuştur. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2002 |
2003 |
2004 |
|
Ocak |
73,9 |
74,9 |
77,2 |
|
Şubat |
71,0 |
71,9 |
73,5 |
|
Mart |
75,3 |
78,3 |
82,1 |
|
Nisan |
73,8 |
75,9 |
76,5 |
|
Mayıs |
75,7 |
78,7 |
84,3 |
|
Haziran |
76,4 |
80,1 |
84,5 |
|
Temmuz |
77,5 |
79,8 |
83,9 |
|
Ağustos |
76,4 |
79,3 |
81,7 |
|
Eylül |
79,7 |
83,5 |
84,8 |
|
Ekim |
80,4 |
80,4 |
|
|
Kasım |
77,2 |
79,6 |
|
|
Aralık |
76,5 |
79,5 |
|
Kaynak:DİE
Aylar
itibariyle dikkate alındığında, kapasite kullanım oranında (KKO) önceki
senelere nazaran önemli artışlar sağlanmıştır. Nitekim 2003 yılı aylık KKO,
önceki yıllara göre daha yüksek idi. Bu eğilimin 2004 yılında da geçerliliğini
muhafaza ettiği görülmektedir. 2004 yılı ilk üç çeyreğinde, aylar itibariyle
sağlanan KKO, önceki yılların ulaşılan en yüksek oranlarıdır. (Bkz. Tablo 3)
2004 yılı
ilk dokuz ayında ulaşılan en yüksek KKO, %84,8 ile Eylül ayındadır. (Bkz. Tablo
3) İlk dokuz ay itibariyle ortalama KKO ise %80,9’dur.
TABLO 4: TAM KAPASİTE
İLE ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (%) (Ocak-Eylül)
|
|
2003 |
2004 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
65,7 |
58,6 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
14,1 |
17,4 |
|
Malî İmkânsızlık |
2,5 |
2,0 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,6 |
3,5 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
1,9 |
3,3 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,2 |
1,3 |
Kaynak:DİE
2004 yılı
ilk dokuz ayında “tam kapasite ile çalışamama” için belirtilen sebeplere
ilişkin nispî sıralama, 2003 yılı aynı dönemindekilerle büyük ölçüde benzerlik
göstermektedir. Ortaya çıkan sonuçlar ve ilgili değerlendirmeler şu şekildedir:
“İç pazarda talep yetersizliği” düşmüş; “Dış pazarda talep yetersizliği”
artmıştır. İç piyasanın canlanması olumlu olmakla beraber, dış piyasalarda
meydana gelen talep daralması olumsuz bir nitelik arz etmektedir. Halbuki
krizden çıkışı sağlayacak en önemli faktör ihracattır. “Malî imkansızlık”a
ilişkin olumsuzluklarda meydana gelen düşüş de lehte gelişmenin habercisidir.
“İşçilerle ilgili meseleler”deki atış ise dikkati çeken diğer bir
olumsuzluktur. (Bkz. Tablo 4)
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKET,
KOOPERATİF VE İŞ YERİ (Ocak-Eylül)
|
|
2003 |
2004 |
Değişim (%) |
|
Yeni açılan şirketler ve kooperatif |
24.227 |
31.054 |
28,2 |
|
Kapanan şirketler ve kooperatif |
3.850 |
5.172 |
34,3 |
|
Yeni açılan ticaret unvanlı iş yeri |
25.464 |
30.431 |
19,5 |
|
Kapanan ticaret unvanlı iş yeri |
9.897 |
12.026 |
21,5 |
Kaynak:DİE
2003
yılının ilk dokuz ayına göre 2004 yılının aynı döneminde, şirket ve kooperatif
açılışlarında %28,2 oranında artış meydana gelmiştir. Kapanan şirket ve
kooperatif sayısı da artmış olup, bu %34,3 oranındadır. Ticaret unvanlı iş
yerleri açısından değerlendirildiğinde; açılışlarda ve kapanışlarda, şirketlere
ve kooperatiflere paralel bir gelişim meydana gelmiştir. Nitekim, firma
açılışlarında %19,5, kapanışlarında ise %21,5 oranında artış olmuştur. (Bkz.
Tablo 5)
1-C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2004 yılının ikinci çeyreği itibariyle
kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (000 kişi)
|
|
2003 |
2004 |
|
|
II.
Çeyrek |
II.
Çeyrek |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
|
|
|
(15 VE ÜSTÜ YAŞ) |
48.799 |
49.694 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜ DURUMU |
24.115 |
24.457 |
|
İstihdam Edilen |
21.696 |
22.188 |
|
İşsiz |
2.418 |
2.269 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜNE KATILMA ORANI
(%) |
49,4 |
49,2 |
|
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI (%) |
44,5 |
44,6 |
|
İŞSİZLİK ORANI (%) |
10,0 |
9,3 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) İşsizlik Oranı |
19,6 |
16,9 |
|
|
|
|
|
EKSİK İSTİHDAM / İŞ GÜCÜ
ORANI (%) |
4,6 |
4,1 |
|
Genç Nüfusta (15-24 yaş) Eksik İstihdam
Oranı |
5,5 |
5,2 |
<