TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2003 YILI İLK DOKUZ AYINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
2003 yılının ilk dokuz ayında önemli
ekonomik ve ekonomi kaynaklı siyasi ve sosyal hadiseler meydana gelmiştir.
Bunlardan bir kısmı ekonomiye lehte etkilere sebep olurken, bir kısmı ise
aleyhte etkilere yol açıcı niteliktedir. Söz konusu hadiselerden bir kısmı
aşağıda sıralanmaktadır:
3 Kasım 2002 seçimleriyle iş başına
gelen 58.Hükûmet, dört ay gibi bir süre iktidar koltuğunda kalabilmiş, Siirt
seçimlerinin yenilenmesi sonrasında ortaya çıkan sonuçlarla, kabinede fazla
değişikliğe gidilmeksizin 23 Mart 2003 itibariyle yerini 59.Hükûmet’e
bırakmıştır.
2002 yılında çokça dile getirilen ve
gerçekleştirilmesi planlanan Orta Doğu Operasyonu’na, 2003’ün ilk çeyreği
sonuna doğru başlanmıştır. Orta Doğu’ya “demokrasi, barış ve özgürlük” getirme
amacıyla gerçekleştirilmesi planlanan Operasyon, 20 Mart 2003 itibariyle
Amerikan deniz piyadelerinin Kuveyt sınırından Irak topraklarına kara harekatı
düzenlenmesiyle başlatılmıştır. Operasyon, Bağdat’ın 9 Nisan 2003’te düşmesi
ile belirli bir kısmı itibariyle tamamlanmıştır. Bununla beraber, bölgede henüz
sükunet sağlanabilmiş değildir.
Meydana gelen diğer bir gelişme ise yolsuzluklarla
mücadele alanındadır. Bu kapsamda, 12 Haziran 2003 tarihinde yolsuzluk
yapıldığı iddiasıyla Çukurova Elektrik ve Kepez Elektrik’e el konulmuştur. 4
Temmuz 2003’te de İmar Bankası’nın yönetim ve denetimi, Tasarruf Mevduatı
Sigorta Fonu'na devredilmiştir. 7 Temmuz 2003’te ise söz konusu firma ve banka
sahiplerinin ve şirketlerinin mallarına ihtiyati tedbir kararı alınmıştır. Dava
yargıya intikal etmiş olup, süreç halen işlemektedir.
3 Ağustos 2003 tarihinde, IMF’ye
olan borçlarımızın bir kısmına erteleme kararı alınmıştır. Bu çerçevede, 2004
ve 2005 döneminde ödenecek 11,3 milyar dolarlık borcumuz 2006 yılına
ertelenmiştir. Söz konusu erteleme, ekonomimizin içinden geçtiği sıkıntılı
süreçte önemli bir rahatlamaya sebep olmuştur. Nitekim bu erteleme sayesinde,
piyasalarda son çeyrekte gerçekleşebileceği konusunda endişe duyulan likidite
vb. kriz ihtimalleri zayıflamıştır.
Türkiye, AB’ye üyelik konusunda net
tavrını ortaya koymuş olup, bu çerçevede gerekli uyum çalışmalarını
sürdürmektedir. Nitekim, 6.AB Uyum Paketi’nden sonra 7.AB Uyum Paketi(4963
Sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun) de 6 Ağustos
2003 tarihinde, Cumhurbaşkanı tarafından onaylanmıştır. Ekonomik, sosyal ve
siyasi alanda evrensel standartlara uyumu hedefleyen bu çalışmalar, ülke olarak
iyi niyetimizi ve kararlılığımız ifade etmesi açısından büyük önem
taşımaktadır.
Üçüncü çeyreğin sonuna doğru,
finansal kaynak temini ile ilgili önemli bir gelişme kaydedilmiştir. 23 Eylül
2003 tarihinde Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı ve ABD Hazine Bakanı ile
imzalanan finansman anlaşması çerçevesinde 8,5 milyar dolarlık kredi tahsisine
karar verilmiştir. Uzun vadeli ve düşük faizli olacağı ifade edilen bu kredi de
ekonomide önemli ölçüde rahatlamaya sebep olacaktır.
29 Eylül 2003’te de hukuki, ekonomik
ve siyasi boyutları bulunan bir gelişme meydana gelmiştir. Yargıtay 6.Ceza
Dairesi, bir siyasi partinin(DEHAP), 3 Kasım seçimleri öncesinde “resmi belgede
sahtecilik” yaptığı gerekçesiyle, bazı yetkililerine verilen cezaları
onaylamıştır. Bu karar, politik bir belirsizliğe yol açmıştır. Söz konusu
belirsizliğin giderilmesi ise YSK’nın 5 Ekim 2003 tarihinde verdiği kararla
nispeten ortadan kalkmıştır.
Burada,
mevcut veriler ışığında Türkiye ekonomisinin 2003 yılı ilk dokuz ayına ilişkin
sektörel analizler yapılacaktır:
1)REEL
KESİM
A)BÜYÜME:
Türkiye ekonomisi, ağırlıklı olarak
1999 yılı itibariyle yaşamaya başladığı kriz sürecinde büyüme oranları
açısından dalgalı bir trend sergilemiştir. 1999-2002 dönemi büyüme oranları
incelendiğinde bu durumun görülmesi mümkündür. Ancak 2002 itibariyle ekonominin
tedrici olarak rayına oturmaya başladığına şahit olunmaktadır. Ekonomi, birçok
olumsuzluğu içinde barındırıyor olmakla beraber, dinamiklerini harekete
geçirerek belli bir büyüme trendi de yakalamıştır.
Ekonomik
büyümeye ilişkin veriler, aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH) ORANLARI
(%)
|
YILLAR |
BÜYÜME
ORANI |
|
1997 |
8,0 |
|
1998 |
3,8 |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
7,8 0,4 10,7 7,9 11,5 |
|
2003
(hedef) I.çeyrek II.çeyrek |
5,0 7,4 3.7 |
Kaynak:DİE
2001 yılında %9,5 oranında daralan
ekonomide, 2002 yılında hedeflenenin de üstünde büyüme sağlanmıştır. Nitekim, özellikle
son çeyrek itibariyle kaydedilen yüksek performans ile %4 olarak tespit edilen
büyüme hedefinin neredeyse iki katı civarında bir büyüme oranına ulaşılmıştır.
2003 yılı için tespit edilen büyüme hedefi ise, evvelki yılın rekor
seviyesindeki büyüme hızına rağmen mütevazi bir oranda olup %5’tir. İlk
çeyrekler itibariyle değerlendirildiğinde ise 2002 yılıyla kıyaslandığında 2003
yılındaki büyüme oranı çok yüksek seviyede gerçekleşmiştir. Söz konusu oranlar
sırasıyla %0,4 ve %7,4’tür. (Bkz. Tablo 1)
Ancak ikinci çeyrekte aynı durum
mevcut değildir. 2002 yılı ikinci çeyreğine göre 2003 yılı aynı döneminde
sağlanan büyüme oranı, belirgin bir şekilde düşmüştür. 2002’de %10,7 olan oran,
2003’ün aynı döneminde %3,7 olarak gerçekleşmiştir. (Bkz. Tablo 1) Bu düşüşte,
büyük ölçüde Orta Doğu Operasyonu’nun ve buna bağlı olarak ekonomik
faaliyetlerde meydana gelen gerilemenin etkili olduğu ifade edilebilir.
GSYİH büyüme hızı ise 2003 ilk
çeyreğinde %8,1 oranında gerçekleşmişken, ikinci çeyrekte %3,7’ye düşmüştür.
DİE’den yapılan açıklamaya göre,
2003 yılı ilk çeyreği itibariyle GSMH, cari fiyatlarla 66 katrilyon 147 trilyon
465 milyar TL iken, bu meblağ ikinci çeyrek itibariyle 81 katrilyon 189 trilyon
840 milyar TL’ye yükselmiştir. Bazı alt sektörlerde ilk iki çeyrek itibariyle
sağlanan büyüme oranları ise sabit fiyatlarla şöyle olmuştur:Tarım %0,6; Sanayi
%6; İnşaat %-15,6; Ticaret %8,1; Ulaştırma ve Haberleşme %9,6; Finansal
Kuruluşlar %-8,3; Serbest Meslekler ve Hizmetler %5,6.
Yıl geneli dikkate alındığında,
meydana gelen olumsuz gelişmelere rağmen, %5’lik büyüme hedefinin tutturulması
mümkündür. Normal şartlarda bunun aşılabilmesi de mümkün görünmektedir.
OECD’nin Mart 2003’te yayımladığı tahmin raporunda da Türkiye’nin 2003-2007
döneminde ortalama %5,7 oranında büyüyeceği ifade edilmektedir. Bu da gerek
cari yılda ve gerekse müteakip yıllarda Türkiye’nin önemli bir büyüme
potansiyeline sahip olduğuna işaret etmektedir.
B)SANAYİ:
İmalat
sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler itibariyle aşağıda yer
almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI (OCAK-TEMMUZ)
|
İKTİSADİ
FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM
DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2002 |
2003 |
|
|
TOPLAM
SANAYİ |
8,3 |
8,2 |
|
Madencilik
Sektörü |
-8,9 |
-11,8 |
|
İmalat
Sanayii Sektörü |
9,5 |
9,2 |
|
Elektrik,
Gaz ve Su Sektörü |
6,1 |
7,5 |
Kaynak:DİE
Sanayi sektörü, ilk yedi ay
itibariyle 2002 yılına göre 2003’te toplamda %8,2 oranında bir artış
kaydetmiştir. Alt sektörler itibariyle en yüksek artış %9,2 oranıyla imalat
sanayiinde gerçekleşmiştir. Madencilik sektöründe ise belirgin bir üretim
düşüşü meydana gelmiş olup, düşüş oranı %12 civarındadır. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE KULLANIM
ORANLARI (%)
|
|
2001 |
2002 |
2003 |
|
Ocak |
70,5 |
73,9 |
74,9 |
|
Şubat |
70,9 |
71,0 |
71,9 |
|
Mart |
70,7 |
75,3 |
78,3 |
|
Nisan |
68,5 |
73,8 |
75,9 |
|
Mayıs |
70,4 |
75,7 |
78,7 |
|
Haziran |
71,3 |
76,4 |
80,1 |
|
Temmuz |
71,1 |
77,5 |
80,0 |
|
Ağustos |
71,7 |
76,4 |
79,1 |
|
Eylül |
72,9 |
79,7 |
|
|
Ekim |
74,0 |
80,4 |
|
|
Kasım |
74,0 |
77,2 |
|
|
Aralık |
73,3 |
76,5 |
|
Kaynak:DİE
2002 yılı ile kıyaslandığında, 2003
yılı aylarında kullanılan kapasite oranları daha yüksek seviyededir. En düşük oran
%71,9 ile Şubat’ta iken, en yüksek oran %80,1 ile Haziran ayındadır. (Bkz.
Tablo 3) Ocak-Ağustos dönemi ortalama kapasite kullanım oranı ise %77,5
civarındadır.
TABLO 4: TAM KAPASİTE İLE
ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (OCAK-AĞUSTOS) (%)
|
|
2002 |
2003 |
|
İç
Pazarda Talep Yetersizliği |
49,9 |
66,0 |
|
Dış
Pazarda Talep Yetersizliği |
16,4 |
13,8 |
|
Mali
İmkansızlık |
3,3 |
2,5 |
|
Yerli
Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,6 |
3,7 |
|
İşçilerle
İlgili Meseleler |
2,0 |
1,8 |
|
İthal
Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,2 |
1,2 |
Kaynak:DİE
2003 yılı Ocak-Ağustos dönemi
itibariyle “tam kapasite ile çalışamama” için belirtilen sebepler, 2002 yılı
aynı dönemi için belirtilen sebeplerle benzerlik göstermekte olup sadece nispi değişiklikler
söz konusudur. Ortaya çıkan sonuçlara göre, “İç pazarda talep yetersizliği”
daha da artmıştır. Nitekim ilgili oranın, %49,9’dan %66’ya çıktığı
görülmektedir. Buna karşılık, “Dış pazarda talep yetersizliği” seviyesi
düşmüştür. Çünkü 2002 yılı ilk yedi ayında bununla ilgili belirtilen oran %16,4
iken, 2003 yılı aynı döneminde bu oran %13,8’e gerilemiştir. (Bkz. Tablo 4) Bu
da, dış ticaret açısından nispeten olumlu gelişmelerin varlığını işaret
etmektedir.
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKETLER,
KOOPERATİFLER VE FİRMALAR (OCAK-AĞUSTOS)
|
|
2002 |
2003 |
Değişim(%) |
|
Yeni
açılan şirketler ve koop. |
21.256 |
21.443 |
0,88 |
|
Kapanan
şirketler ve koop. |
2.025 |
3.457 |
70,71 |
|
Yeni
açılan firmalar |
15.878 |
22.918 |
44,34 |
|
Kapanan
firmalar |
11.377 |
8.644 |
-24,02 |
Kaynak:DİE
Ocak-Ağustos dönemi itibariyle 2002
yılına göre 2003 yılında, şirket ve kooperatif açılışlarında %0,88 oranında
artış meydana gelmiştir. Kapanan şirket ve kooperatif sayısı da artmış olup, bu
artış %70,71 oranındadır. Firmalar açısından değerlendirildiğinde ise açılışlar
açısından şirket ve kooperatiflere paralel bir gelişim görülmektedir. Nitekim,
firma açılışlarında %44,34 oranında artış olmuştur. Firma kapanışlarında ise
%24,02 oranında azalma meydana gelmiştir. (Bkz. Tablo 5)
C)İSTİHDAM:
DİE, Hane Halkı İşgücü Anketi
sonuçlarına göre, 2003 yılının ikinci çeyreği itibariyle kurumsal olmayan
nüfusa ilişkin istihdam durumu aşağıda yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN
İŞGÜCÜ DURUMU (000 kişi)
|
|
2002 |
2003 |
|
|
II. ÇEYREK |
II. ÇEYREK |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL NÜFUS |
|
|
|
(15 VE ÜSTÜ YAŞ) |
47.927 |
48.799 |
|
|
|
|
|
İŞGÜCÜ DURUMU |
24.233 |
24.115 |
|
İstihdam Edilen |
21.975 |
21.696 |
|
İşsiz |
2.259 |
2.418 |
|
|
|
|
|
İŞGÜCÜNE KATILMA ORANI (%) |
50,6 |
49,4 |
|
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI (%) |
45,9 |
44,5 |
|
İŞSİZLİK ORANI (%) |
9,3 |
10,0 |
|
Eğitimli Genç Oranı |
26,9 |
25,6 |
|
|
|
|
|
EKSİK İSTİHDAMDA OLANLARIN İŞGÜCÜNE ORANI
(%) |
5,8 |
4,6 |
|
Eğitimli
Genç Oranı |
5,3 |
5,1 |
Kaynak:DİE
2002’nin II.çeyreğine nazaran 2003
yılının aynı döneminde “15 ve üstü yaştaki nüfusta” artış meydana gelmiştir. Bu
çerçevede 47.927.000 olan nüfus, 48.799.000’e yükselmiştir. İstihdam edilenlerde
ise 279 bin kişilik azalma yaşanmıştır. İşgücüne katılım oranında da nispi bir
düşüş görülmüş, 2002’nin ikinci çeyreğinde %50,6 olan oran, 2003’ün aynı
döneminde %49,4’e düşmüştür. (Bkz. Tablo 6)
2002’nin ikinci çeyreğinde %45,9
olan istihdam oranı, 2003’ün aynı döneminde %44,5’e düşmüştür. İşsizlik oranı
da %9,3’ten %10’a yükselmiştir. İşsizlik oranı artmakla beraber, işsiz eğitimli
genç oranında düşüş gerçekleşmiştir. Önceki dönemde %26,9 olan bu oran,
%25,6’ya gerilemiştir. (Bkz. Tablo 6) Demek ki eğitimli gençler, ekonomide
meydana gelen nispi iyileşmeye paralel olarak iş bulma imkanına sahip
olabilmektedir.