TÜRKİYE EKONOMİSİNİN
2003 YILINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME
İÇİNDEKİLER:
HAVADİS
1) REEL KESİM
1-A) BÜYÜME
1-B) SANAYİ
1-C) İSTİHDAM
2) FİNANSAL KESİM
2-A) FİYATLAR
2-B) PARASAL GÖSTERGELER
2-C) FİNANSAL YATIRIM ARAÇLARI
3) KAMU MALİYESİ KESİMİ
4) DIŞ TİCARET KESİMİ
BAZI DEĞERLENDİRMELER VE TEKLİFLER
HAVADİS:
1997
yılında başlayarak kendini ülkemizde 1999 yılında hissettiren global finansal
kriz, gerçek yüzünü 2002 yılına kadarki süreçte göstermiştir. Ekonomide adeta dip
noktaları gördüğümüz bu devrede, ekonomik ve sosyal nitelikli ciddi sorunlarla
karşılaşılmıştır. İktisat’taki “konjonktür teorileri” kapsamında ele alındığı
gibi, bu şiddetli devre sonrasında, özellikle 2003 yılında olmak üzere 2002
itibariyle nispî düzelmeler yaşanmıştır. 2004 yılında da benzer eğilimin devamı
beklenmektedir.
2003 yılına
ilişkin analizlere geçmeden evvel, meydana gelen bazı önemli gelişmeleri ele
almakta fayda vardır. Böylece 2003 yılının daha sağlıklı okunması mümkün hale
gelecektir.
3 Kasım
2002 seçimleriyle iş başına gelen 58.Hükûmet, dört ay gibi bir süre iktidar
koltuğunda kalabildi, Siirt seçimlerinin yenilenmesi sonrasında ortaya çıkan
sonuçlarla, kabinede fazla değişikliğe gidilmeksizin 23 Mart 2003 itibariyle
yerini 59.Hükûmet’e bıraktı.
2002
yılında çokça dile getirilen ve gerçekleştirilmesi planlanan Orta Doğu
Operasyonu’na, 2003’ün ilk çeyreği sonuna doğru başlandı. 20 Mart 2003’te
başlayan operasyon, Bağdat’ın 9 Nisan 2003’te düşmesi ile sona erdi. Ancak,
bölgede henüz sükûnet sağlanamadı.
Vergi
Barışı Tasarısı, 16 Ocak 2003 tarihinde Meclis’te kabul edildi. Vergi borçlusu
olan mükelleflerin borçlarını yapılandırmayı ve normal faaliyetlerine devam
etmelerini hedefleyen bu uygulama kapsamında; 15 Mayıs 2003 itibariyle 3 milyon
475 bin müracaatın olduğu ve bunların toplam değerinin ise 8 katrilyon TL
civarında olduğu, Maliye Bakanlığı’nca açıklandı.
Yolsuzluklarla
mücadele kapsamında, 12 Haziran 2003 tarihinde Çukurova Elektrik’e ve Kepez
Elektrik’e el konuldu; 4 Temmuz 2003’te İmar Bankası’nın yönetimi ve denetimi,
Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredildi; 7 Temmuz 2003’te ise söz konusu
firma ve banka sahiplerinin ve şirketlerinin mallarına ihtiyati tedbir kararı
alındı. Bu süreç, yıl boyunca devam etti.
3 Ağustos
2003 tarihinde, IMF’ye olan borçlarımızın bir kısmına erteleme kararı alındı.
Bu çerçevede, 2004 ve 2005 döneminde ödenecek 11,3 milyar dolarlık borcumuz
2006 yılına ertelendi. Bu durum, nispî bir rahatlama imkânı sağladı.
Türkiye’nin
AB’ye üyeliği konusunda net tavrı ortaya kondu, gerekli uyum çalışmaları
sürdürüldü. Bu çerçevede, 6.AB Uyum Paketi’nden sonra 7.AB Uyum Paketi (4963
Sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun) de 6 Ağustos
2003 tarihinde, Cumhurbaşkanı tarafından onaylandı. Kasım ayında açıklanan AB
İlerleme Raporu’nda ise Mayıs 2004’e kadar Kıbrıs meselesinin çözülmesi
gerektiğine dikkat çekildi.
Üçüncü
çeyreğin sonuna doğru, finansal kaynak temini ile ilgili önemli bir gelişme
kaydedildi. 22 Eylül 2003 tarihinde Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı ve ABD
Hazine Bakanı arasında imzalanan finansman anlaşması çerçevesinde 8,5 milyar
dolarlık kredi tahsisine karar verildi. Kredinin uzun vadeli ve düşük faizli
olacağı ifade edildi. Ancak, bu kredi 2003’te kullanılmadı.
Kasım
ayında, İstanbul’da çeşitli bombalamalar yaşandı. 15 Kasım 2003’te Şişli Beth
İsrael ve Beyoğlu Neve Şalom sinagoglarına; 20 Kasım 2003’te ise Levent’te HSBC
binasına ve Beyoğlu’nda İngiliz Konsolosluğu’na düzenlenen saldırılarda çok
sayıda ölü ve yaralı vardı.
Vergide
Enflasyon Düzeltmesini Getiren Yasa Tasarısı (Enflasyon Muhasebesi), 17 Kasım
2003’te TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi. Yasa, 1 Ocak 2004 itibariyle
yürürlüğe girdi.
“İstanbul
Yaklaşımı” kapsamında, reel sektörün borçlarının yeniden yapılandırılması
çalışmaları devam etti. Bankalar Birliği İstanbul Yaklaşımı Çalışma Grubu
Başkanlığı’nca yapılan açıklamaya göre, Aralık ayının ilk haftası itibariyle
İstanbul Yaklaşımı kapsamında 5,4 milyar dolarlık borç yeniden yapılandırıldı.
Bu meblağın, toplam kredi stokunun 1/5’lik kısmına tekabül ettiği, program
kapsamında 17 aylık dönemde 249 firmanın, ülke ekonomisine yeniden
kazandırıldığı ve 46.571 kişilik istihdamın korunduğu ifade edildi.
Bankalar
Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun (Bankacılık
Kanunu) Cumhurbaşkanı tarafından 25 Aralık 2003’te onaylandı. Kanun’a göre,
TMSF bünyesindeki bankaların alacaklarının daha hızlı tahsil edilebilmesi
hedeflenmektedir. Ayrıca, Kanun ile fon bankalarının gayri menkul satışına ve
kira gelirlerine vergi istisnası gibi kolaylıklar sağlanmıştır.
Burada, mevcut veriler ışığında Türkiye ekonomisinin 2003
yılına ilişkin sektörel analizler yapılmaktadır:
1)REEL KESİM
A)BÜYÜME:
Ekonomik büyümeye ilişkin veriler, Tablo 1’de yer
almaktadır.
TABLO 1: BÜYÜME (GSMH)
ORANLARI (%)
|
YILLAR |
BÜYÜME ORANI |
|
1997 |
8,0 |
|
1998 |
3,8 |
|
1999 |
-6,4 |
|
2000 |
6,3 |
|
2001 |
-9,5 |
|
2002 I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek IV.çeyrek |
7,8 0,4 10,4 7,9 11,5 |
|
2003 (hedef) I.çeyrek II.çeyrek III.çeyrek |
5,0 7,4 3,7 4,9 |
Kaynak:DİE
2001
yılında ekonomi %9,5 oranında daralmış, 2002 yılında ise belirgin ölçüde
iyileşme meydana gelmiş ve %7,8 oranında büyüme kaydedilmiştir. 2003 yılı
hedefi %5’tir. İlk üç çeyrek itibariyle gerçekleşen oranlara bakıldığında
ekonomide hedef büyüme oranının yakalanmış olduğu, son çeyrekle birlikte bunun
aşılmasının bile mümkün olabileceği belirtilebilir. (Bkz. Tablo 1)
Sabit
fiyatlarla GSYİH büyüme hızı ise dönemler itibariyle şöyledir: İlk çeyrekte
%8,1; ikinci çeyrekte %3,9; üçüncü çeyrekte %4,8. İlk üç çeyreğin ortalama
oranı %5,4’tür.
DİE’den yapılan açıklamaya göre, 2003
yılı ilk çeyreği itibariyle GSMH, cari fiyatlarla 66 katrilyon 147 trilyon 465
milyar TL iken; bu meblağ ikinci çeyrek itibariyle 81 katrilyon 189 trilyon 840
milyar TL’ye; üçüncü çeyrekte ise 108 katrilyon 383 trilyon 823 milyar TL’ye
yükselmiştir. Bazı alt sektörlerde ilk üç çeyrek itibariyle sağlanan büyüme
oranları ise sabit fiyatlarla şöyle olmuştur: Tarım %-0,5; Sanayi %6,8; İnşaat
%-16,2; Ticaret %7,6; Ulaştırma ve Haberleşme %9; Finansal Kuruluşlar %-6,9;
Serbest Meslekler ve Hizmetler %5.
OECD’nin
Mart 2003’te yayımladığı tahmin raporunda Türkiye’nin 2003-2007 döneminde
ortalama %5,7 oranında büyüyeceği ifade edilmektedir. Bu da gerek cari yılda ve
gerekse müteakip yıllarda Türkiye’nin önemli bir büyüme potansiyeline sahip
olduğuna işaret etmektedir.
B)SANAYİ:
İmalat sanayiindeki üretim artış oranları, alt sektörler
itibariyle Tablo 2’de yer almaktadır.
TABLO 2: ÜRETİM ARTIŞI
|
İKTİSADÎ FAALİYET KOLLARI |
ÜRETİM DEĞİŞİMİ (%) |
|
|
2002 |
2003 |
|
|
TOPLAM SANAYİ |
9,2 |
9,1 |
|
Madencilik Sektörü |
-9,5 |
-4,0 |
|
İmalat Sanayii Sektörü |
10,7 |
9,7 |
|
Elektrik, Gaz ve Su Sektörü |
5,4 |
8,4 |
Kaynak:DİE
Sanayi
sektörü, 2002 yılına göre 2003’te toplamda %9,1 oranında artış kaydetmiştir.
Alt sektörler itibariyle en yüksek artış %9,7 oranıyla imalat sanayiinde
gerçekleşmiştir. Madencilik sektöründe ise üretim gerilemesi meydana gelmiş
olup, düşüş %4 oranındadır. (Bkz. Tablo 2)
TABLO 3: KAPASİTE
KULLANIM ORANLARI (%)
|
|
2001 |
2002 |
2003 |
|
Ocak |
70,5 |
73,9 |
74,9 |
|
Şubat |
70,9 |
71,0 |
71,9 |
|
Mart |
70,7 |
75,3 |
78,3 |
|
Nisan |
68,5 |
73,8 |
75,9 |
|
Mayıs |
70,4 |
75,7 |
78,7 |
|
Haziran |
71,3 |
76,4 |
80,1 |
|
Temmuz |
71,1 |
77,5 |
79,8 |
|
Ağustos |
71,7 |
76,4 |
79,3 |
|
Eylül |
72,9 |
79,7 |
83,5 |
|
Ekim |
74,0 |
80,4 |
80,4 |
|
Kasım |
74,0 |
77,2 |
79,6 |
|
Aralık |
73,3 |
76,5 |
80,0 |
Kaynak:DİE
Aylar
itibariyle 2003 yılında, son üç yılın en yüksek kapasite kullanım oranlarına
ulaşılmıştır. 2003 itibariyle en düşük oran %71,9 ile Şubat’ta iken, en yüksek
oran %83,5 ile Eylül ayındadır. (Bkz. Tablo 3) Yıl itibariyle ortalama kapasite
kullanım oranı ise %78,5 civarındadır.
TABLO 4: TAM KAPASİTE
İLE ÇALIŞAMAMA SEBEPLERİ (%)
|
|
2002 |
2003 |
|
İç Pazarda Talep Yetersizliği |
53,7 |
63,9 |
|
Dış Pazarda Talep Yetersizliği |
14,9 |
14,5 |
|
Malî İmkânsızlık |
3,0 |
2,5 |
|
Yerli Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
3,3 |
3,6 |
|
İşçilerle İlgili Meseleler |
2,1 |
2,3 |
|
İthal Mallarda Ham Madde Yetersizliği |
1,3 |
1,3 |
Kaynak:DİE
2003 yılı
itibariyle “tam kapasite ile çalışamama” için belirtilen sebepler, 2002 yılı
için belirtilen sebeplerle benzerlik göstermekte olup, sadece nispî
değişiklikler söz konusudur. Ortaya çıkan sonuçlara göre, “İç pazarda talep
yetersizliği” daha da artmıştır. Nitekim ilgili oran, %53,7’den %63,9’a
çıkmıştır. Buna karşılık, “Dış pazarda talep yetersizliği” seviyesi düşmüştür.
Zaten, ihracatta meydana gelen artış, bu durumu teyit etmektedir. Dikkat çeken
diğer bir konu “Malî imkânsızlık”a ilişkindir. 2002’de %3 olan oran, 2003’te
%2,5’e düşmüştür. (Bkz. Tablo 4) Demek ki reel kesim, önceki döneme kıyasla
belli ölçüde de olsa birtakım malî imkanlara kavuşmuştur.
TABLO 5: YENİ KURULAN ŞİRKETLER,
KOOPERATİFLER VE FİRMALAR
|
|
2002 |
2003 |
Değişim(%) |
|
Yeni açılan şirketler ve koop. |
30.842 |
32.259 |
4,6 |
|
Kapanan şirketler ve koop. |
3.667 |
5.436 |
48,2 |
|
Yeni açılan firmalar |
24.012 |
33.039 |
37,6 |
|
Kapanan firmalar |
14.994 |
13.229 |
-11,8 |
Kaynak:DİE
2002 yılına
göre 2003 yılında, şirket ve kooperatif açılışlarında %4,6 oranında artış
meydana gelmiştir. Kapanan şirket ve kooperatif sayısı da artmış olup, bu artış
%48,2 oranındadır. Firmalar açısından değerlendirildiğinde; açılışlarda
şirketlere ve kooperatiflere paralel bir gelişim meydana gelmişken,
kapanışlarda tersi bir durum söz konusudur. Nitekim, firma açılışlarında %37,6
oranında artış olmuşken, kapanışlarında %11,8 oranında azalma meydana
gelmiştir. (Bkz. Tablo 5)
C)İSTİHDAM:
DİE, Hane
Halkı İş Gücü Anketi sonuçlarına göre, 2003 yılının üçüncü çeyreği itibariyle
kurumsal olmayan nüfusa ilişkin istihdam durumu Tablo 6’da yer almaktadır.
TABLO 6: KURUMSAL OLMAYAN NÜFUSUN İŞ
GÜCÜ DURUMU (000 kişi)
|
|
2002 |
2003 |
|
|
III.
ÇEYREK |
III.
ÇEYREK |
|
KURUMSAL OLMAYAN SİVİL
NÜFUS |
|
|
|
(15 VE ÜSTÜ YAŞ) |
48.148 |
49.022 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜ DURUMU |
25.247 |
24.739 |
|
İstihdam Edilen |
22.833 |
22.411 |
|
İşsiz |
2.414 |
2.328 |
|
|
|
|
|
İŞ GÜCÜNE KATILMA ORANI
(%) |
52,4 |
50,5 |
|
|
|
|
|
İSTİHDAM ORANI (%) |
47,4 |
45,7 |
|
İŞSİZLİK ORANI (%) |
9,6 |
9,4 |
|
Eğitimli Genç Oranı |
30,7 |
31,8 |
|
|
|
|
|
EKSİK İSTİHDAMDA
OLANLARIN İŞ GÜCÜNE ORANI (%) |
5,0 |
4,6 |
|
Eğitimli Genç Oranı |
5,9 |
4,5 |
Kaynak:DİE
2002’nin
III.çeyreğine nazaran 2003 yılının aynı döneminde “15 ve üstü yaştaki nüfusta”
artış meydana gelmiştir. Bu çerçevede 48.148.000 olan nüfus, 49.022.000’e
yükselmiştir. İstihdam edilenlerde ise 422 bin kişilik azalma yaşanmıştır. İş
gücüne katılım oranında da nispî bir düşüş görülmüş, 2002’nin üçüncü çeyreğinde
%52,4 olan oran, 2003’ün aynı döneminde %50,5’e düşmüştür. (Bkz. Tablo 6)
2002’nin
üçüncü çeyreğinde %47,4 olan istihdam oranı, 2003’ün aynı döneminde %45,7’ye
düşmüştür. Buna karşılık, işsizlik oranı %9,6’dan %9,4’e düşmüştür. İşsiz
eğitimli genç oranında ise artış gerçekleşmiştir. Önceki dönemde %30,7 olan bu
oran, %31,8’e yükselmiştir. (Bkz. Tablo 6)
2)FİNANSAL KESİM
A)FİYATLAR:
Merkez
Bankası’nın “fiyat istikrarının sağlanması”na yönelik hedefi, “ulaşılabilir”
olmaktan öte, “ulaşılmaması için hiçbir sebep yok” şeklinde telaffuz edilir bir
niteliğe bürünmüştür. Günümüzde “enflasyon düşer mi düşmez mi?” tartışmaları
bir kenara bırakılmış, tek haneli enflasyon oranlarından bahsedilmeye
başlanmış, hatta bunun gerçekleşeceğine dair önemli sinyaller alınmıştır.
Fiyatlarda meydana gelen değişmeler, Tablo 7’de ve 8’de yer
almaktadır.
TABLO 7: FİYATLARDAKİ
GELİŞMELER (AYLIK)
|
|
TEFE |
|
TÜFE |
||||
|
|
2001 |
2002 |
2003 |
|
2001 |
2002 |
2003 |
|
Ocak |
2,3 |
4,2 |
5,6 |
|
2,5 |
5,3 |
2,6 |
|
Şubat |
2,6 |
2,6 |
3,1 |
|
1,8 |
1,8 |
2,3 |
|
Mart |
10,1< | ||||||