AKADEM<?>KT?SAT

 

 

T¨¹RK?YE¡¯DE 1980-1994 D?NEM?NDE UYGULANAN D?V?Z KURU POL?T?KALARI

 

 

 

???NDEK?LER:

 

1. 1980-89 YILLARI ARASINDA UYGULANAN KUR POL?T?KASINA GENEL B?R BAKI?

 

2. 1980-89 D?NEM?NDE D?V?Z KURLARININ BEL?RLENMES? ?LE ?LG?L? B?R ANAL?Z

 

3. 1989-1994 YILLARI T¨¹RK?YE¡¯S?NDE UYGULANAN KUR POL?T?KASI

3.1. T¨¹RK PARASININ KIYMET?N? KORUMA HAKKINDA (TPPKH) 32 SAYILI KARAR

3.2. TPKKH 32 SAYILI KARAR¡¯IN MUHTEVASI VE KUR POL?T?KASI

 

4. D?V?Z KURU POL?T?KASINDA ¡°5 N?SAN¡± SONRASI GEL??MELER

 

 

 

D?viz kuru politikas?, d?viz fiyatlar?n?n belirleni? bi?imi ve ekonominin d?? ticaret dengesinin sa?lanmas?nda d?viz kurlar?ndan faydalanma yol ve y?ntemleri ?eklinde tan?mlanabilir. ¨¹lkeler, i?inde bulunduklar? ekonomik ?artlara g?re de?i?mek ¨¹zere farkl? d?viz kuru politikalar? uygulayabilmektedir.

 

Burada, T¨¹rkiye¡¯de 1980-94 d?neminde uygulanan d?viz kuru politikalar?na yer verilmektedir. Bu ?er?evede, 1980-89 ve 1989-94 d?nemleri olmak ¨¹zere iki alt ba?l?kta incelemelerde bulunulmaktad?r.

 

 

1. 1980-89 YILLARI ARASINDA UYGULANAN KUR POL?T?KASINA GENEL B?R BAKI?

1980¡¯li y?llarda uygulanan kur politikas?nda temel ama?, i? ve d?? nisp? fiyatlardaki de?i?melerin d?? ticaret ¨¹zerindeki olumsuz etkilerini ortadan kald?rmakt?r. Ayr?ca kur de?i?meleri, ihracat i?in ?ok ?nemli bir te?vik, ithalat i?in de daralt?c? bir unsur olarak g?r¨¹lmektedir. Bu ?er?evede kur de?i?im oranlar?, T¨¹rk Liras?n? a??r? de?erlenmi?likten kurtarm??, hatta d¨¹?¨¹k de?erlenmeye bile sebep olmu?tur.[1] Bu d?nemdeki d¨¹?¨¹k de?erleme uygulamas?, ihracat oran?n?n g?zle g?r¨¹l¨¹r bir ?ekilde artmas?n? sa?lam??t?r. Bunu rakamlar ¨¹zerinde g?relim:[2]

 

 

Tablo: D?? Ticaret Verileri (1980-1988) (Milyon $)

 

Y?llar

?hracat

?thalat

D?? Tic. A????

1980

2.910,1

7.909,4

-4.999.3

1981

4.702,9

8.933,4

-4.230.5

1982

5746,0

8.842,7

-3.096.7

1983

5.727,8

9.235,0

-3.507.2

1984

7.133,6

10.756,9

-3.623.3

1985

7.958,0

11.343,4

-3.385.4

1986

7.456,7

11.104,8

-3.648.1

1987

10.190,0

14.157,8

-3.967.8

1988

11.662,1

14.339,7

-2.677.6

 

 

1980 y?l?ndaki ihracat oran?, 2.910,1 Milyon $ iken 1988 y?l?nda 11.662,1 Milyon $¡¯a ??km??t?r. ?thalat da belli oranlarda artmakla birlikte, g?r¨¹ld¨¹?¨¹ gibi, d?? ticaret a????nda azalmalar s?z konusudur.

 

1988 y?l?na kadar s¨¹rd¨¹r¨¹len y¨¹ksek d?viz kuru politikas? ve 1989 y?l? Nisan ay?na kadar devam eden ¡°ihracatta vergi iadesi¡± uygulamas? gibi te?viklerin kalkmas?n?n etkisiyle ihracat 1988 y?l?na g?re 1989¡¯da duraklam??t?r.[3] Nitekim 1989 y?l? ihracat miktar? 11.625 Milyon $¡¯a inmi?tir.[4]

 

Bu oranda 1988 y?l? A?ustos ay?nda mal? piyasalarda yap?lan bir de?i?iklikten bahsetmek istiyorum. S?z konusu tarihte d?viz kurlar?n?n piyasa ?artlar? alt?nda tespiti sistemine ge?ilmi? ve bu ama?la Merkez Bankas? b¨¹nyesinde d?viz ve efektif piyasalar? a??lm??t?r. B?ylelikle Merkez Bankas?¡¯n?n kur politikas?na yard?mc? olacak bir ara? sa?lanmakta ve bankac?l?k sisteminde d?viz ve efektif rezervlerinin etkin kullan?m? y?n¨¹nde ?zenli bir ad?m at?lm?? olmaktad?r. D?viz ve efektif piyasalar? faaliyetleri 08.08.1988 tarihinde kur belirleme seanslar? ile ba?lam?? ve daha sonra 14.09.1988¡¯de TL-D?viz, TL-Efektif piyasalar?; 21.09.1988¡¯de Efektif-Efektif (TL kar??l??? Swap), D?viz-D?viz, D?viz-Efektif; 12.10.1988¡¯de D?viz depolar? ve TL-Depo, D?viz-Depo piyasalar? a??lm??t?r.[5]

 

 

2. 1980-89 D?NEM?NDE D?V?Z KURLARININ BEL?RLENMES? ?LE ?LG?L? B?R ANAL?Z

1980 sonras? uygulanan ekonomi politikalar?ndaki serbestiyet uygulamas?n?n bir gere?i olarak daha ?nce Maliye Bakanl???¡¯nca tespit ve ilan edilen T¨¹rk Liras? ile yabanc? paralar aras?ndaki pariteyi ve ?apraz kurlar? tespit ve ilan etmeye 01.05.1981 tarih, 17327 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 25 say?l? karara ili?kin genelge ile Merkez Bankas? yetkili k?l?nm??t?r. Bir s¨¹re i?in Merkez Bankas?¡¯nca tespit ve ilan edilen kurlar, bankalarca da aynen uygulanm??, ancak daha sonraki y?llarda ¨¹lke ekonomisindeki geli?meler ve uluslararas? piyasalardaki ?artlar esas al?narak Merkez Bankas?¡¯nca bankalara d?nem d?nem de?i?en oranlarda tespit edilen alt ve ¨¹st s?n?rlar (marjlar) dahilinde serbestlik tan?nm??t?r.

 

?imdi de TCMB¡¯nin bankalar ile yetkili m¨¹esseseler ve ?zel finans kurumlar?n?n uygulayacaklar? d?viz kurlar?n?n belirlenmesinde g?z ?n¨¹nde bulundurmalar? gereken s?n?rlar? inceleyece?iz.[6]

 

?lk marj uygulamas?, 29.12.1983 tarih, 18266 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan T.C. Merkez Bankas? Tebli?i ile getirilmi? ve bu tebli?de ¡°ABD Dolar?n?n ¡®esas kuru¡¯ g¨¹nl¨¹k olarak TCMB taraf?ndan tespit ve ilan olunur. Bankalar, tespit olunan esas kurun %6 alt?nda veya ¨¹st¨¹nde al?? veya sat?? kuru uygulayabilirler; ancak al?? kurlar? ile sat?? kurlar? aras?ndaki farklar, %2 oran?n? a?mamak kayd?yla serbest?e belirlenir. Efektif d?vizlerin al?? ve sat?? kurlar? aras?ndaki farklar, bankalarca tespit edilir. Bankalar aras?ndaki d?viz ve efektif d?viz al?m ve sat?m i?lemlerinde kurlar esas kurun %6 alt?nda veya ¨¹st¨¹nde olmak ¨¹zere serbest?e tayin edilebilir.¡± denilmektedir.

 

29 Aral?k 1983 tarih 18266 m¨¹kerrer say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan T¨¹rk Paras?n?n K?ymetini Koruma Hakk?ndaki 28 Say?l? Karar¡¯a ili?kin 84/1 say?l? Tebli?¡¯de ¡°T¨¹rk Paras?n?n K?ymetini Koruma Hakk?ndaki 28 Say?l? Karara ?li?kin 84/1 Say?l? Tebli?¡¯de ¡°T¨¹rk Liras?n?n yabanc? paralar kar??s?ndaki de?eri, uluslararas? piyasalar ve ¨¹lke ekonomisindeki geli?meler dikkate al?narak Merkez Bankas?¡¯nca tespit edilecek usuller ?er?evesinde belirlenir. T¨¹m d?viz al?m ve sat?mlar? i?lem tarihinde ge?erli kurlar ¨¹zerinden yap?l?r. Bankalar aras?ndaki d?viz al?m ve sat?mlar?nda uygulanacak kurlara ait esaslar Merkez Bankas?¡¯nca belirlenir.¡±?eklinde de?i?tirilerek bankalar tekrar Merkez Bankas?¡¯nca yay?mlanan kurlarla s?n?rland?r?lm??t?r.

 

Daha sonra ayn? tebli?e ili?kin 21 Ocak 1984 tarihinden 18288 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan T.C Merkez Bankas? genelgesi ile Merkez Bankas?¡¯nca al?m ve sat?m konusu yap?lan d?vizler a??klanm??, bu d?vizler d???nda kalan d?viz ve efektiflerin al?m ve sat?mlar?na ili?kin i?lemler, uluslararas? piyasalardan al?nacak verilere g?re bankalarca serbest?e tespit edilebilece?i belirtilmi?tir. S?z konusu d?vizler a?a??dad?r:

 

ABD Dolar? $

Bat? Alman Mark? DM

Kanada Dolar? CA$

Danimarka Kronu DK

Frans?z Frang? FF

Avusturya ?ilini A?

Hollanda Florini HLF

?svi?re Frang? FS

?sve? Kronu KS

?talyan Lireti LIT

Avustralya Dolar? AV$

Norve? Kronu NK

Bel?ika Frang? BF

?ngiliz Sterlini L

Kuveyt Dinar? KD

S.Arabistan Riyali SAR

Japon Yeni YEN

Bu d?vizlere daha sonra Fin Markkas? (FIM) ve Avrupa Para Birimi (ECU:EUR) de ilave edilmi?tir.

 

07.07.1984 tarihli ve 18451 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan T¨¹rk Paras?n?n K?ymetini Koruma Hakk?nda 30 Say?l? Karar ile bankalara tekrar serbestlik tan?nm?? olup; ayn? karara ili?kin 13.0.1984 tarih 18457 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan T.C. Merkez Bankas?¡¯n?n 1-A say?l? genelgesi ile de ¡°Bankalar Merkez Bankas?¡¯nca g¨¹nl¨¹k olarak belirlenecek ¡®esas kur¡¯un;

¡¤         D?vizler i?in %6 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹, Efektifler i?in %8 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹ ge?memek ¨¹zere d?viz ve efektif al?? ve sat?? kurlar?n? serbest?e tespit edebilirler.Ancak d?viz al?? kurlar? ile sat?? kurlar? aras?ndaki fark %2 oran?n? a?amaz.

¡¤         Bankalar aras?ndaki d?viz ve efektif al?m-sat?m i?lemlerinde kurlar, d?viz al?m-sat?m i?lemlerinde esas kurun %6 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹, efektif al?m sat?m i?lemlerinde ise esas kurun %8 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹ ge?memek ¨¹zere bankalarca serbest?e tayin edilir.¡± ?eklinde yeniden d¨¹zenlenmi?tir.

 

29 Haziran 1985 tarih, 18796 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 30 Say?l? Karar¡¯a ili?kin 1-H Say?l? Genelge ile yukar?da s?z¨¹ edilen s?n?rlar kald?r?lm??, bankalar?n ticar? ve gayri ticar? i?lemler ile bankalar aras? i?lemlerde uygulayacaklar? d?viz ve efektif al??-sat?? kurlar?n? serbest?e tespit edebilecekleri belirtilmi?tir.

 

15 Mart 1986 tarih 19048 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan ayn? karara ili?kin 1-N say?l? genelge ile yeniden s?n?rlar getirilmi?; bankalar?n ticar? ve gayri ticar? i?lemler i?in uygulayacaklar? d?viz ve efektif al??-sat?? kurlar?n? Merkez Bankas?¡¯nca g¨¹nl¨¹k olarak belirlenecek d?viz ve efektif al?? kurlar?n?n %1 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹ ge?memek ¨¹zere tespit edebilecekleri, ancak d?viz al?? ve sat?? kurlar? aras?ndaki fark?n %2 oran?n? a?amayaca??n?, ayr?ca bankalar aras?ndaki d?viz ve efektif al?m-sat?m i?lemlerinde kurlar?n bankalarca serbest?e tespit edilebilece?i belirtilmi?tir.

 

30 Ekim 1986 tarih,19266 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan ayn? karara ili?kin 1-S say?l? genelge ile ¨¹st s?n?r olarak Merkez Bankas? d?viz ve efektif sat?? kurlar? esas al?nm?? ve ¡°bankalar?n ticar? ve gayri ticar? i?lemler i?in uygulad?klar? d?viz ve efektif sat?? kurlar?, T.C. Merkez Bankas?¡¯nca g¨¹nl¨¹k olarak belirlenen d?viz ve efektif sat?? kurlar?n? ge?emez. D?viz ve efektif al?? kurlar? ise TCMB¡¯ce belirlenen d?viz sat?? kurunu ge?memek ¨¹zere bankalarca serbest?e belirlenir. Bankalar aras?ndaki d?viz ve efektif al?m-sat?m i?lemlerinde kurlar bankalarca serbest?e tespit edilir.¡± ?eklinde de?i?tirilmi?tir.

 

1 Aral?k 1986 tarih, 19298 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 30 say?l? karara ili?kin 1-T say?l? genelge ile ayn? karara ili?kin 1-A say?l? Merkez Bankas? genelgesinin 1-H, 1-N ve 1-S say?l? genelgeleri ile de?i?ik d?rd¨¹nc¨¹ maddesine (T¨¹rk Paras?, D?viz, K?ymetli Maden, Ta? ve E?yalara ili?kin h¨¹k¨¹mler) yetkili m¨¹esseseler ibaresi eklenmi? ve ilgili m¨¹esseselerin d?vize ve efektife uygulad?klar? al?? ve sat?? kurlar?n? TCMB¡¯ce g¨¹nl¨¹k olarak belirlenen efektif sat?? kurunun en ?ok %1¡¯i ¨¹zerinde tespit edilebilirler Banka ve ?zel finans kurumlar?na yapacaklar? d?viz ve efektif sat?m i?lemlerinde kurlar?n taraflar aras?nda serbest?e tespit edilebilece?i belirtilmi?tir.

 

20 Ocak 1987 tarih ve 347 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan ayn? karara ili?kin 1-V say?l? genelge ile de yetkili m¨¹esseseler i?in belirlenen bu oran %2¡¯ye ??kar?lm??t?r.

 

29 Temmuz 1988 tarih, 19883 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 30 say?l? karara ili?kin 1/A-H say?l? genelgenin d?viz kurlar? ile ilgili 4. maddesinde bankalar, Bakanl?k¡¯?a tespit edilen esas ve usullere g?re faaliyette bulunmak ¨¹zere tayin olunan yetkili m¨¹esseseler ve ?zel finans kurumlar?n?n ticar? ve gayri ticar? i?lemler i?in uygulayacaklar? ¡°gi?e sat?? kurlar?¡± Merkez Bankas?¡¯nca g¨¹nl¨¹k olarak belirlenen g¨¹nl¨¹k kurun d?vizler i?in %1/2 alt?n? ve ¨¹st¨¹n¨¹; efektifler i?in %2 alt?n? veya ¨¹st¨¹n¨¹ ge?memek ¨¹zere, ¡°gi?e al?? kurlar?¡± ise ayn? kurulu?un gi?e sat?? kurlar?n? ge?memek ¨¹zere an?lan kurulu?larca serbest?e belirlenir. B?ylelikle belirlenen kurlar ¡°gi?e kurlar?¡± olup, 50.000 Amerikan Dolar? ve e?iti di?er cins d?vizlere kadar olan ticar? ve gayri ticar? i?lemler i?in uygulan?r. Miktar? bu tutar? a?an i?lemler i?in ise TL kurlar? taraflarca serbest?e belirlenir ve bu kurlar, g¨¹nl¨¹k olarak Merkez Bankas?¡¯na bildirilir. Ancak bankalar, yetkili m¨¹esseseler ve ?zel finans kurumlar?n?n gerek Merkez Bankas? b¨¹nyesinde kurulan d?viz ve efektif piyasalar?nda gerekse bu piyasa d???nda birbirleri ve Merkez Bankas? ile yapt?klar? d?viz ve efektif al?m-sat?m i?lemlerinde uygulayacaklar? d?viz kurlar?, piyasa kurallar? dahilinde ¡°Gi?e al?? ve gi?e sat?? kurlar?¡±na ba?l? olmaks?z?n serbest?e tespit edilebilece?i esaslar? getirilmi?tir.

 

12 Eyl¨¹l 1988 tarih, 19927 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 30 say?l? karara ili?kin 1/A-K say?l? genelge ile 1/A-H say?l? genelgede belirtilen oranlar ¡°gi?e sat?? kurlar?¡± Merkez Bankas?¡¯nca g¨¹nl¨¹k olarak belirlenen g¨¹nl¨¹k kurun d?vizler i?in %0,2 (binde iki) alt?n? ve ¨¹st¨¹n¨¹; efektifler i?in %1 (y¨¹zde bir) alt?n? ve ¨¹st¨¹n¨¹ ge?memek ¨¹zere, ¡°gi?e al?? kurlar?¡± ise ayn? kurulu?un gi?e sat?? kurlar?n? ge?memek ¨¹zere an?lan kurulu?larca serbest?e belirlenir.¡± ?eklinde de?i?tirilmi?tir.

 

 

3. 1989-1994 YILLARI T¨¹RK?YE¡¯S?NDE UYGULANAN KUR POL?T?KASI

1989 y?l?, T¨¹rk Liras?n?n yabanc? ¨¹lke paralar? kar??s?ndaki kurlar? y?n¨¹nden olduk?a istikrarl? bir y?l olmu?tur. D?viz piyasalar?, uluslararas? piyasalardaki geli?meleri ger?ek?i bir bi?imde yans?tacak ?ekilde faaliyet g?stermi?lerdir. S?z konusu y?ldaki kur geli?melerinin dikkati ?eken iki ?zelli?i vard?r. ?lki, kurlardaki de?erlenme oranlar?d?r. Merkez Bankas? efektif sat?? kurlar? baz al?nd???nda T¨¹rk Liras?na kar?? d?vizler de?er kazanm??t?r. ?kinci olarak ise, yabanc? paralar?n TL¡¯ye kar?? de?er kazanma oranlar? enflasyon h?z?n?n olduk?a alt?nda olmas?na ra?men, MB kurlar? ile serbest piyasa kurlar? aras?nda bir fark?n ortaya ??kmamas?, hatta var olan marj?n azalmas?d?r. 1989 y?l? i?inde MB kendi gi?elerinden ki?ilere d?viz al?m ve sat?m?n? durdurarak t¨¹m d?viz i?lemlerinin piyasa ?artlar? i?inde bankalar taraf?ndan yap?lmas? y?n¨¹nde ?nemli bir ad?m at?lm??t?r.[7]

 

Genel olarak 1989 y?l?ndan ?tibaren uygulanmaya ba?lanan kur politikas? sonucu d?viz kurlar?nda meydana gelen art??lar, enflasyon oran?n?n gerisinde kalm??, TL yabanc? paralar kar??s?nda de?er kazanm??t?r. Ancak.TL¡¯nin a??r? de?erlenmesi, ihracat ¨¹zerinde olumsuz etki yaparken ithalat? art?rm??, bu da d?? ticaret dolay?s?yla cari i?lemler dengesi a????n?n artmas?na yol a?m??t?r.[8]

 

Bu d?nemin ?nemli olaylar?ndan biri olan K?rfez Krizi mal? piyasalar? olumsuz y?nde etkilemi?tir. 1990 y?l?n?n son ?eyre?inde patlak veren kriz, mal? piyasalarda sebep oldu?u olumsuz etkiler ile birlikte d?? pazarlar?m?z?n azalmas?na da sebep olmu?tur. 1990 y?l?nda ithalat rejiminde yap?lan de?i?iklikler ve uygulanan kur politikas? sonucunda hedeflenenin ¨¹zerinde ithalat yap?lm??t?r.[9]

 

1993 y?l?n?n son aylar?ndan ?tibaren hazinenin i? bor?lanma ihalelerini iptal etmesi veya az miktarda bor?lanmas? nedeniyle piyasadaki likidite artm?? ve bu da d?viz kurlar? ¨¹zerinde bask? olu?turmu?tur. Bu etki 1994 y?l?nda da artarak devam etmi?tir. Merkez Bankas?¡¯n?n TL faizlerini y¨¹kselterek likidite fazlas?n? piyasadan ?ekmeye ?al??mas?, piyasada istikrar sa?layamam?? ve 26 Ocak 1994¡¯te TL, ABD Dolar? kar??s?nda %13,6 oran?nda deval¨¹e edilmi?tir. De?er kayb? y?l i?inde de devam etmi? ve y?l sonunda TL, ABD Dolar? kar??s?nda %167,6 oran?nda de?er kayb?na u?ram??t?r.[10] Bu olumsuz durum, ¨¹lkeyi ¡°5 Nisan Kararlar?¡±na g?t¨¹rm¨¹?t¨¹r. Daha evvel bahsetmi? oldu?umuz i?in bu konuya tekrar girmeyece?iz.

 

A?a??da bu d?nem i?erisinde kambiyo rejiminin d¨¹zenlenmesi amac?yla al?nm?? olan ¡°32 Say?l? Karar¡± hakk?nda geni? bilgi vermeye ?al??aca??z.

 

 

3.1. T¨¹RK PARASININ KIYMET?N? KORUMA HAKKINDA (TPPKH) 32 SAYILI KARAR

¡°32 Say?l? Karar¡±a ge?meden ?nce karar?n ilk ?ekli say?labilecek olan 1567 Say?l? Kanun ve 32 Say?l? Karar¡¯a kadarki de?i?iklikler hakk?nda bilgi[11] vermeye ?al??aca??z.

 

T¨¹rkiye Kambiyo Mevzuat?¡¯n?n dayana?? olan 1567 Say?l? TPPKH Kanun, 25 ?ubat 1930 tarih, 1433 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanarak y¨¹r¨¹rl¨¹?e girmi?tir. Kanun, birinci maddesiyle ¡°Kambiyo, nukut, esham ve tahvilat al?m ve sat?m?n?n ve bunlar ile k?ymetli madenler ve k?ymetli ta?larla, bunlardan mamul veya bunlar? ihtiva eden her nevi e?ya ve k?ymetlerin ve ticar? senetlerle ?demeyi temine yarayan her t¨¹rl¨¹ vas?ta ve vesikalar?n T¨¹rkiye¡¯den ihrac? ve T¨¹rkiye¡¯ye ithalinin d¨¹zenlenmesine ve k?s?tlanmas?na ve T¨¹rk paras?n?n k?ymetini korumak amac?yla gerekli kararlar almaya Bakanlar Kurulu¡¯nu¡± yetkili k?lm??t?r. Bakanlar Kurulu, ald??? bu yetkiye dayanarak ??kard??? kararnamelerle ¨¹lkemizin kambiyo rejimini d¨¹zenlemektedir.

 

1567 say?l? Kanun¡¯a ili?kin olarak, yay?mland??? d?nem ?tibariyle k?kl¨¹ ve liberal bir anlay??la haz?rlanan T¨¹rk Paras?n?n K?ymetini Koruma Hakk?nda 17 Say?l? Karar, 11 A?ustos 1962 tarihinde y¨¹r¨¹rl¨¹?e girmi? ve baz? de?i?iklik ve ilavelerle 1983 y?l? sonuna kadar y¨¹r¨¹rl¨¹kte kalm??t?r. Yap?lan de?i?ikliklerin en ?nemlilerden birinin 1974 y?l?nda bankalara d?viz pozisyonu tutma yetkisinin verilmesi oldu?u s?ylenebilir.

 

1980 y?l? sonras? kambiyo rejiminde ba?lat?lan liberalle?me hareketi 29 Aral?k 1983 tarihinde yay?mlanan 28 Say?l? Karar¡¯la s¨¹rd¨¹r¨¹lm¨¹?t¨¹r. 28 Say?l? Karar ile daha libere bir d?viz sistemine ge?ilmi?, d?viz kurlar?n?n belirlenmesinde bankalara yetki verilmi?tir. 7 Temmuz 1984 tarihinde yay?mlanan 28 Say?l? Karar? y¨¹r¨¹rl¨¹kten kald?ran 30 Say?l? karar ile baz? konulara daha fazla a??kl?k getirilmi?tir.

 

Di?er taraftan 1989 y?l?na kadar T¨¹rk paras?n?n konvertibl hale getirilmesi i?in ?e?itli ?al??malar yap?lm??t?r. Bu ?al??malar?n ve yap?lan ba?vurular?n sonucunda IMF, T¨¹rk paras?n?n konvertibilitesini kabul ederek t¨¹m ¨¹lkelere ilan etmi?tir. Ancak, T¨¹rk paras?n?n konvertibilitesinin kabul¨¹ 11 A?ustos 1989 y?l?nda yay?mlanan ve 30 Say?l? Karar? y¨¹r¨¹rl¨¹kten kald?ran 32 Say?l? Karar?n y¨¹r¨¹rl¨¹?e konulmas?ndan sonra m¨¹mk¨¹n olabilmi?tir.

 

Bu kararla y?llard?r TL ¨¹zerinde var olan ?e?itli k?s?tlamalar kald?r?lm??, sermaye hareketlerine yeni imkanlar sa?lanm?? ve param?z?n de?erinin uluslararas? mal? ve ticar? piyasalarda olu?acak arz ve talep dengesi i?erisinde korunabilmesini sa?layacak ?nemli de?i?iklikler yap?lm??, menkul k?ymet al?m sat?mlar?n?n daha liberal bir ortamda ger?ekle?tirilmesi suretiyle T¨¹rkiye sermaye piyasas?n?n geli?imi sa?lanm??, AB¡¯ye tam ¨¹yelik ve uluslararas? mal? piyasalara entegrasyonun sa?lanabilmesi i?in liberal bir ortam olu?turulmu?tur. Di?er taraftan, OECD (Ekonomik ??birli?i ve Kalk?nma Te?kilat?) ¨¹yesi olan T¨¹rkiye¡¯nin OECD¡¯nin sermaye hareketleri ve g?r¨¹nmeyen i?lemler kodlar?n?n liberasyonuna uyum sa?lamas?n? m¨¹mk¨¹n k?lan baz? k?s?tlamalar?n ve T¨¹rkiye¡¯de yerle?ikler ile d??ar?da yerle?ikler taraf?ndan ger?ekle?tirilen i?lemler aras?ndaki ayr?mc? uygulamalar?n ?nlenmesine imkan sa?lam??t?r.[12]

 

32 Say?l? Karar, zaman zaman al?nan ek kararlarla ?e?itli de?i?ikliklere u?ram??t?r. Biz bu de?i?iklikleri de ilave ederek muhtevas? hakk?nda bilgi vermeye ?al??aca??z.

 

 

3.2. TPKKH 32 SAYILI KARAR¡¯IN MUHTEVASI VE KUR POL?T?KASI

TPKKH 32 Say?l? Karar, 7 b?l¨¹mden ve 28 maddeden olu?maktad?r. B?l¨¹mleri ?unlard?r:

1) Genel Esaslar

2) T¨¹rk Paras?, D?viz ile K?ymetli Maden Ta? ve E?yalara ?li?kin H¨¹k¨¹mler

3) D?? Ticaret

4) G?r¨¹nmeyen ??lemler

5) Sermaye Hareketleri

6) Usul ve M¨¹?terek H¨¹k¨¹mler

7) ?e?itli H¨¹k¨¹mler

 

Burada, ¡°T¨¹rk Paras? ve D?viz ?thaline ve ?hrac?na ?li?kin H¨¹k¨¹mler, D?viz Kurlar?, D?vize ve K?ymetli Madenlere, Ta?lara ve E?yalara ?li?kin Hususlar¡±?n yer ald??? 2.b?l¨¹m¨¹ incelemeye ve konumuzla ilgili k?sm? hakk?nda bilgi aktarmaya ?al??aca??z. 2.b?l¨¹mde yer alan hususlar, ??yle ?zetlenebilir:[13]

¡¤         T¨¹rkiye¡¯ye d?viz ve T¨¹rk paras? ile T¨¹rk paras?yla ?demeyi sa?layan belgelerin ithali serbesttir.

¡¤         T¨¹rkiye¡¯de ve d??ar?da yerle?ik ki?iler, bankalar ve ?zel finans kurumlar? arac?l???yla yurt d???na T¨¹rk paras? ve d?viz transfer ettirebilirler. ?thalat, ihracat ve g?r¨¹nmeyen i?lemler d???nda yurt d???na yap?lan 50.000 ABD dolar? ve e?iti d?vizi a?an d?viz ve bu tutar kar??l???n? a?an TL transferlerine ili?kin bilgiler, 30 g¨¹n i?inde Bakanl?k'?a belirlenen mercilere bildirilir.

¡¤         T¨¹rkiye¡¯de ve d??ar?da yerle?ik ki?iler, yolcu olarak beraberinde 5000 ABD Dolar? ve e?iti efektif ya da bu tutar kar??l??? T¨¹rk paras? g?t¨¹rebilirler.

¡¤         T¨¹rkiye¡¯de ve d??ar?da yerle?ik ki?iler; bankalar, yetkili m¨¹esseseler ve ?zel finans kurumlar?ndan d?viz sat?n alabilirler, d?vizleri bankalarda a?acaklar? d?viz hesaplar?nda tutabilirler, efektif olarak kullanabilirler.

¡¤         Karar?n 5. maddesinde d?viz al?m ve sat?mlar?n?n i?lem tarihinde ge?erli kurlar ¨¹zerinden yap?laca??, mahsup i?lemleriyle ilgili al?m ve sat?m belgelerinin d¨¹zenlenmesinde i?lem tarihindeki d?viz al?? kurlar?n?n uygulanaca?? a??klanmaktad?r.

 

32 Say?l? Karar dahilinde ele al?nan, di?er bir konuya, yetkili m¨¹esseselere de de?inmek istiyorum. Son birka? y?l ?ncesine kadar bilmedi?imiz fakat say?lar? k?sa s¨¹rede h?zla artan ve ?zellikle efektif al?m-sat?m?n?n ger?ekle?tirildi?i yetkili m¨¹esseseler hakk?nda da bilgi[14] vermeyi gerekli g?r¨¹yorum.

 

Yetkili m¨¹esseselerin, di?er bir ifade ile d?viz b¨¹felerinin kurulu?, izin, faaliyet ve denetimleri; TPKKH 32 say?l? karara ili?kin Ba?bakanl?k Hazine ve D?? Ticaret M¨¹ste?arl???'n?n 93-32/10 Say?l? Tebli?i ile d¨¹zenlenmi?tir. Yetkili m¨¹esseselerin kurulu?una HDTM¡¯ce izin verilmektedir.

 

Yetkili m¨¹esseseler, A.?. ?eklinde kurulurlar ve hisseleri nama yaz?l? olmal?d?r. Sermaye yap?lar?na gelince: 93-32/10 say?l? Tebli?¡¯de ¡°?denmi? sermayelerin 10 Milyar TL¡¯den az olmamas? ve bu tutardan 2 Milyar TL¡¯nin Merkez Bankas? nezdinde a??lacak ¡°Devlet Tahvili¡± hesab?na yat?r?lmas? gerekir.¡± ?eklindeki h¨¹k¨¹m 94-32/12 Say?l? Tebli? ile de?i?tirilmi?tir.[15] Buna g?re merkez ?ubesi ve di?er ?ubeler i?in ?denmi? sermayelerinin 15 Milyar TL¡¯ye ??kar?lmas?na karar verilmi?tir. Bu sermayeden her bir ?ubesi ve merkez ?ubesi i?in ¡°Devlet Tahvili¡± hesab?na yat?rmalar? gereken miktar da 5 Milyar TL olarak belirlenmi?tir.

 

 

4. D?V?Z KURU POL?T?KASINDA ¡°5 N?SAN¡± SONRASI GEL??MELER

Ekonomik dengelerde meydana gelen aksakl?klar?n giderilmesi amac?yla 5 Nisan 1994¡¯te ?e?itli kararlar al?nd?klar? d?viz kuru politikas? olarak da enflasyonla uyumlu ve ger?ek kura dayanan bir uygulaman?n hedeflendi?ini daha evvelki konularda belirtmi?tik. ?imdi de d?viz kuru ve d?viz efektif piyasalar?na ili?kin 5 Nisan sonras? d¨¹zenlemelerine g?z ataca??z.[16]

 

94/5565 say?l? Bakanlar Kurulu Karar? ile bankalardaki ger?ek ki?ilere ait TL mevduat ile mevduat niteli?indeki d?viz tevdiat hesaplar?n?n tamam? mevduat sigortas? kapsam?na al?nm??t?r.[17]

 

¡°5 Nisan 1994 tarih, 21896 say?l? Resm? Gazete¡¯de yay?mlanan 1-A/B say?l? Merkez Bankas? genelgesi uyar?nca 1 Nisan 1994 tarihinden ?tibaren bankalara ve ?zel finans kurumlar?na ihracat ve g?r¨¹nmeyen i?lemlerden al???n? yapt?klar? d?viz veya efektiflerin en az %20 oran?ndaki k?sm?n? Merkez Bankas?¡¯na devretme zorunlulu?u getirilmi?tir. Ek olarak %5 oran?ndaki k?sm?n? da yine Merkez Bankas? b¨¹nyesindeki d?viz ve efektif piyasalar?nda satmak veya Merkez Bankas?¡¯na devretmek zorundad?rlar. Yetkili m¨¹esseselere ise %25 oran?ndaki zorunlu d?viz ve efektif devirlerinin tamam?n? d?viz ve efektif piyasalar?nda sat?? yapmak suretiyle yerine getirme imkan? tan?nm??t?r.¡± S?z konusu oranlar, s?ras?yla ?nce %16, %4, %20¡¯ ye indirilmi?tir. Daha sonra TPKKH 32 say?l? karar ile Ba?bakanl?k Hazine M¨¹ste?arl???'n?n 91-32/5 ve 95-32/13 say?l? tebli?lerine ili?kin de?i?ikliklerle s?ras?yla %14, %4 (ayn? kalm??), %18¡¯e d¨¹?¨¹r¨¹lm¨¹?t¨¹r.[18]

 

Bankalar ve ?zel finans kurumlar?na, fiili ihra? tarihinden ?tibaren 180 g¨¹n olarak belirlenen s¨¹re d???nda getirilerek sat?lan ihracat d?vizlerinin tamam?n? Merkez Bankas?¡¯na devretmek mecburiyeti getirilmi?tir.

 

Ticar? ve ticar? olmayan i?lemlere ili?kin olarak yap?lan d?viz ve efektif i?lemlerinde uygulanacak kurlar; bankalar, yetkili m¨¹esseseler, ?zel finans kurumlar? ve PTT taraf?ndan piyasa kurallar? dahilinde serbest?e belirlenmeye ba?lanm??t?r. Daha ?nce 3000 ABD Dolar? ve e?iti i?lemler i?in tespit edilerek g¨¹n i?inde de?i?tirilemeyen ¡°Sabit Kur¡± uygulamas?na son verilmi?tir.

 

5 Nisan 1994¡¯ten ?tibaren 1 ABD Dolar? resm? d?viz sat?? kuru 1 ABD Dolar? kar??l???nda TL al??-sat?? kotasyonu veren bankalar aras?ndan se?ilen 10 bankan?n kotasyonlar?n?n ortalamalar?n?n ortalamas? esas al?narak belirlenmeye ba?lanm??t?r. Kotasyonlar? esas al?nacak bankalar?n say?s? 9 A?ustos 1994¡¯te 15¡¯e ??kar?lm??t?r.

 

13 eyl¨¹l 1994 tarihinde ba?layan yeni bir uygulama ile 1 ABD Dolar? resm? d?viz sat?? kurunun hesaplanmas?nda ¨¹?er ayl?k d?nemler esas al?narak MB¡¯ye olan zorunlu d?viz ve efektif devir ve sat??lar? en y¨¹ksek 10 bankan?n kotasyonlar? dikkate al?narak belirlenmeye ba?lanm??t?r.

 

¡°5 Nisan¡± sonras? d?viz piyasas?n?n yap?s? g?zden ge?irildi?inde piyasada istikrar?n hakim oldu?u g?r¨¹lmektedir. IMF ile yap?lan Stand-by anla?mas? gere?i hedeflenen d?viz kurlar?n?n genel olarak ger?ekle?ti?i ve ani ini?-??k??lar?n olmad???, bilinen bir ger?ektir. 1995 y?l?n?n ekim ay?nda IMF ve D¨¹nya Bankas? y?ll?k toplant?lar? i?in Washington¡¯a giden Merkez Bankas? yetkilileri, kur hedefinin revize edilmeyece?ini ve kur art??lar?n?n enflasyonu ge?meyece?ini ifade etmi?lerdir.[19]

 

1996 y?l?na do?ru yakla??rken Merkez Bankas?, d?vizle ilgili yeni bir piyasay? mal? sisteme kazand?rm??t?r, Vadeli (forward) d?viz al?? ve sat?? piyasas?n?... Yetkililer, bu piyasa i?lemleriyle hem d?viz, hem de T¨¹rk Liras? i?lemlerinde ¡°?n¨¹n¨¹ daha iyi g?rebilen bir piyasa ortam?¡± olu?turulmas?n?n ama?land??? belirtmi?lerdir.[20] Bilindi?i gibi d?vizin, ulusal para kar??l???nda, gelecekte belli bir s¨¹re sonra teslim edilmek ?art?yla al?m veya sat?m? i?in bug¨¹nden ba?layan s?zle?melere vadeli teslim d?viz i?lemi (forward transactions); bu i?lemlerin olu?turdu?u piyasalara da vadeli teslim d?viz piyasas? (forward markets) ad? verilir.[21]

 

24 Aral?k 1995, milletvekili se?imiyle olu?an Meclis¡¯te koalisyonun kurulmas? sonras? H¨¹k?metin, IMF ile yeniden masaya oturmas? g¨¹ndeme gelmi?tir. Yeni bir istikrar paketi beklentisi mevcuttur. Fakat yetkililerin a??klanmas?na g?re d?viz kurunda herhangi bir deval¨¹asyon ihtimali s?z konusu de?ildir.[22]

 

S¨¹rd¨¹r¨¹lebilir bir kur politikas?, bunun ger?ek?i kur esas?na dayal? bir ?ekilde olmas? ?eklinde ?zetlenebilir. D?viz kuru politikas?n?n; ¡°enflasyon oran?yla uyumlu ve ger?ek?i kur esas?¡±na dayal? olmas?, meydana gelecek ilgili di?er olumsuz etkileri de azalt?c? niteli?e sahip olmaktad?r.

 

 

Mehmet Behzat Ekinci,

Erciyes, ?ktisat, Lisans Program?.

mbekinci@akademiktisat.net

http://www.akademiktisat.net

 

 

 



D?PNOT - REFERANS

[1] TOBB, Ekonomik Rapor, 1989, s.208.

[2] ?evki ?obano?lu, T¨¹rkiye¡¯de Ekonomi Politikalar? ve ??sizlik Meselesi, Uhud Yay?nlar?, 2. Bask?, ?stanbul, 1992, s.57.

[3] S¨¹reyya Bakkal, ¡°1980¡¯den G¨¹n¨¹m¨¹ze T¨¹rkiye¡¯de ?zlenen Kur Politikalar?¡±, Y¨¹ksek Lisans Tezi, ?stanbul ¨¹niv. Sosyal Bilimler Enstit¨¹s¨¹ Para-Banka Ana Bilim Dal?, ?stanbul, 1992, s.61.

[4] ?evki ?obano?lu, T¨¹rkiye¡¯de Ekonomik ??kmaz, Uhud Yay?nlar?, 2. Bask?, ?stanbul, 1993, s.90.

[5] TCMB, Y?ll?k Rapor, 1988, s.40-41.

[6] Makbule Aksoy, ¡°1980-1990 D?nemi D?viz Kurlar?n?n Tespiti ve D?viz Kurlar?na Uygulanan S?n?rlar ¨¹zerine bir ?al??ma¡±, TCMB Ayl?k ?statistik B¨¹lten, Ankara, Ekim 1991, s.3-4.

[7] TCMB, Y?ll?k Rapor, 1989, s.58-60.

[8] TOBB, Ekonomik Rapor, 1989, s.89.

[9] F. Yemi??i, A. K?setorunu, G.Ta?k?n, ¡°1923-1993 T¨¹rkiye Ekonomisine Genel Bir Bak??¡±, Hazine ve D?? Ticaret Dergisi (Cumhuriyetin 70.Y?l? ?zel Say?s?), Ankara, 1993, s.13.

[10] TCMB, Y?ll?k Rapor, 1994, s.61.

[11] N.Hayat Bezgin, ¡°T¨¹rk Kambiyo Mevzuat?¡±, TCMB ?? E?itim Notlar?, Ankara, 1994, s.1-2.

[12] Bezgin, a.g.e., s.2.

[13] Bezgin, a.g.e., s.4.

[14] Bezgin, a.g.e., s.10-11.

[15] TCMB, Y?ll?k Rapor, 1994, s.95-96.

[16] TCMB, Y?ll?k Rapor, 1994, s.94-95.

[17] TOBB, ¨¹? Ayl?k Ekonomik Rapor, Nisan-Haziran 1994, s.65.

[18] Milliyet, ¡°Merkez Bankas?, Zorunlu D?viz Devrinde Oranlar? D¨¹?¨¹rd¨¹¡±, 20 Kas?m 1995, s.8.

[19] Milliyet, ¡°Kur Art??lar?, Enflasyonu Ge?meyecek¡±,13 Ekim 1995, Ekonomi sayfas?.

[20] Zaman, ¡°Se?im ?ncesi D?viz Operasyonu¡±, 29 Kas?m 1995, s.6.

[21] Halil Seyido?lu, Uluslararas? ?ktisat Teori Politika ve Uygulama, G¨¹zem Yay?nlar?, 10. Bask?, ?stanbul, 1994, s.262.

[22] Milliyet, 9 Mart 1996, Ekonomi Sayfas?.

 

 

 

Sayfa Ba??

Authentic New Balance 996 Shoes For Mens Under Armour Curry 2 Kids Mens Womens Chaussures nike roshe run pour les enfants Adidas Spring Blades on Sale nike zoom kobe venomenon 5 release dates adidas yeezy boost 350 Jordan Aero Mania Foot Locker Chaussures Air Jordan 13 Retro Pas Chere stephen curry shoes eBay womens adidas climacool eBay Nike Roshe Run Suede schwarz Melo M12 examen du rendement FR Adidas Stan Smith Navy Womens Black Nike Air Huarache Womens asics tiger 66 shoes collection Nike Flyknit Air Max Jordan 13 Low Cheap M?dchen air max Flyknit nike wholesale asics gel lyte 4 sneakers air jordan 11 space jam