AKADEM<?>KT?SAT

 

 

T¨¹RK?YE'DE 1970-2005 D?NEM?NDE B¨¹T?E A?IKLARI

 

 

 

???NDEK?LER:

 

1.Giri?

 

2. Mal? A??klar?n?n ?l?¨¹m¨¹

 

3.B¨¹t?e A??klar? ve Nedenleri

 

4. T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar?n?n Nedenleri

4.1. Devletin Yap?s? ve Faaliyet Alan?n?n Geni?lemesi

4.2. Kamu Harcamalar?n?n Kamu Gelirlerinden Daha Y¨¹ksek Nispette Artmas?

4.3 Mal? Disiplinsizlik

4.4. Kamu B¨¹rokrasisi

4.5. Kay?t d??? Ekonomi

4.6. S¨¹bvansiyonlar

4.7. Savurganl?k ve Yolsuzluklar

 

5. T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar?n?n Geli?im S¨¹reci

5.1. 1970 - 1979 D?nemi

5.2. 1980 - 1989 D?nemi

5.3. 1990 - 2005 D?nemi

 

6. Sonu?

 

 

 

1.Giri?

Devlet b¨¹t?esi, insanlar?n toplum halinde ya?amalar?n?n tabi? bir sonucu olarak ortaya ??kan toplumsal ihtiya?lar?n kar??lanmas?na y?nelik, belirli bir d?nemdeki kamu mal ve hizmet ¨¹retiminin finansman?n? g?steren mal? bir dok¨¹mand?r.

 

G¨¹n¨¹m¨¹zde ekonomik b¨¹y¨¹me ve kalk?nma, sosyal geli?me, toplum ihtiya?lar?n?n en iyi ?ekilde giderilmesi gibi iktisat politikalar? b¨¹t?elerin daha iyi haz?rlanmas?n? ve uygulanmas?n? zorunlu k?lmaktad?r. Bu zorunluluk 1929 D¨¹nya Ekonomik Krizinden sonra iktisad? ve mal? d¨¹?¨¹ncelerde meydana gelen k?kl¨¹ de?i?imlerle ortaya ??karmaya ba?lam??t?r. Bu de?i?imlerle b¨¹t?eler s¨¹rekli olarak a??k verme ?ng?r¨¹s¨¹ ¨¹zerine kurulmaktad?r. B¨¹t?e Politikas? olgusu bu s¨¹re?te y¨¹kselen dal olarak Maliye Politikalar? i?erisinde yer alm??t?r. Bunun yan?nda b¨¹t?elerin s¨¹rekli a??k vermesi ¨¹lke ekonomisinde ciddi sorunlara neden olmaktad?r. Ancak bu bilindi?i halde kamu maliyesi ciddi oranda a??k vermeye, di?er bir ifadeyle gelirlerinden fazla gider yapmaya y?nelik planlarla ve programlarla y?netilmektedir.

 

T¨¹rkiye¡¯de b¨¹t?e a??klar? uzun y?llardan beri s¨¹regelmi?tir ve ekonomik sorunlar?n temelini olu?turmaktad?r. B¨¹t?e a???? sonucu bor?lanma ihtiyac? ve bunun h?zl? bir ?ekilde artmas? ciddi ekonomik sorunlara neden olmaktad?r. Dolay?s?yla b¨¹t?e a??klar?, T¨¹rkiye¡¯de ¨¹zerinde ?nemle durulmas? gereken bir konudur.

 

Bu ba?lamda, ?al??mada mal? a??klar?n ?l?¨¹m¨¹ kavram? k?saca a??kland?ktan sonra genel olarak b¨¹t?e a??klar?n?n nedenleri belirtilecektir. Daha sonra T¨¹rkiye ?zelinde b¨¹t?e a??klar?n?n nedenleri incelenecektir. Son olarak da d?nemler itibariyle T¨¹rkiye¡¯de b¨¹t?e a??klar?na ve bunlar?n sebeplerine yer verilecektir.

 

 

2. Mal? A??klar?n?n ?l?¨¹m¨¹

Kamu a??klar?n?n tespitinde ideal bir ?l?¨¹ye ula?mak olduk?a g¨¹?t¨¹r. ?¨¹nk¨¹ birbirinden farkl? ?zelliklere sahip ?e?itli a??k ?l?¨¹leri, kullan?ld?klar?nda de?i?ik avantajlar sa?lamakla beraber, uygulamada dezavantajl? y?nleri de mevcuttur. Bu a??dan b¨¹t?e a??klar?n?n ?l?¨¹m¨¹nde farkl? y?ntemler kullan?lmaktad?r.

 

Maliye politikas?n?n ?nemli ama?lar?ndan biri, kamu ve ?zel kesimin kaynak kullan?mlar?n? dengelemek, b?ylece enflasyon ve ?demeler dengesi bask?lar?na f?rsat vermemektir. Bu nedenle kamu se?iminin net kaynak kullan?m?n?n, yani mal? a????n, do?ru olarak ?l?¨¹lmesi makro-ekonomik y?netim i?in ?nemli bir ?n ko?uldur[1].

 

¡¤       Geleneksel a??k: Mal? a????n standart tan?m?, geleneksel a??k olarak ifade edilmektedir. Geleneksel a??k, bor?lardaki de?i?meler dahil edilmeksizin toplam giderlerle gelirler aras?ndaki fark? ?l?er. Geleneksel a??k net nakit baz?nda ?l?¨¹ld¨¹?¨¹nde, ¡®kamu kesimi net bor?lanma gere?i (KKBG)¡¯ne kar??l?k gelir. ¡°Kamu kesimi net bor?lanma gere?i¡±, genel olarak, denk b¨¹t?elerin gereklili?ini vurgulayan kanunlardaki a??k ?l?¨¹m y?netiminden daha k?s?tlay?c?d?r ve ola?an kamu geliri olarak devlet tahvillerinin sat???n? i?ine alarak tipik bir bi?imde b¨¹t?eyi dengelemektedir (?rne?in, kamu harcama ve gelirlerinin sunulu? ?ekli, a???? belirleyen kalemleri a???? belirleyen kalemleri a???? finanse eden kalemlerden ay?rt etmektedir)[2].

Geleneksel a??k = Harcamalar ¨C Gelirler / Finansman ?eklinde g?sterilebilir.

 

¡¤       Birincil A??k: Birincil a??k, faiz d??? kamu harcamalar? kamu gelirlerinden fark? olarak tan?mlan?r. B¨¹t?e harcamalar? i?ine faiz ?demeleri de dahil edildi?i zaman ortaya ??kan b¨¹t?e a??klar? kamu otoritesini takdirine ba?l? olan a??klar de?il, daha ?nceki b¨¹t?e a??klar? taraf?ndan belirlenen a??klard?r. Bu nedenle b¨¹t?e a??klar?ndan faiz ?demeleri ??kart?ld?ktan sonra kalan ¡®¡®Birincil A??k¡¯¡¯ h¨¹k¨¹metin b¨¹t?enin kontrol edebilece?i k?sm?n? g?sterir.

Birincil a??k = Kamu Gelirleri ¨C (Kamu harcamalar? ¨C Faiz ?demeleri) ?eklinde form¨¹le edilebilir.

 

¡¤       ??lemsel A??k: ??lemsel a??k, b¨¹t?e a????ndan, birincil a??kta oldu?u gibi faiz ?demelerinin ??kart?lmas? ile de?il, sadece enflasyon etkisi ile a??nmaya u?rayan k?sm?n?n ??kart?lmas? ile bulunur. Di?er bir de?i?le, i?lemsel a??k, birincil a??k ile faiz ?demelerinin reel toplam? olarak tan?mlanabilir. ??lemsel a??k, borcun amortizasyon ?demesini hesaba katmamakla faiz ?demelerini sadece bir gelir aktar?m? olarak yani yeni talep olu?turucu bir unsur olarak ele almaktad?r. ¡®¡®Birincil a??k¡¯¡¯ yerine ¡®¡®i?lemsel a??k¡¯¡¯ ?l?¨¹m¨¹ kullan?l?rsa kamu a??klar?n?n oran? daha y¨¹ksek olarak bulunacakt?r[3].

 

¡¤       Cari A??k: Cari a??k, sermaye olu?umuna veya finansal aktiflerde bir art??a neden olmayan cari harcamalar cari gelirlerden ??kar?larak elde edilir. Yani cari a??k geleneksel a??ktan yat?r?m harcamalar? ile sermaye gelirlerinin ??kar?lmas? sonucu bulunur. Bu ?l?¨¹m ?ekli, kamu tasarruflar?n? te?his etmeye ?al???r. Net de?er b¨¹t?e a???? olarak da bilinen cari a????n, devletin ekonomideki toplam tasarruflara ve b¨¹y¨¹meye katk?s?n? ?l?t¨¹?¨¹ ileri s¨¹r¨¹lmektedir. Buna g?re; kamunun, kaynaklar? harekete ge?irerek b¨¹y¨¹meye katk?da buluna bilmesi, toplam yat?r?mlar ¨¹zerindeki etkisiyle ?l?¨¹lmektedir.

 

 

3.B¨¹t?e A??klar? ve Nedenleri

Devlet b¨¹t?esi, ba?lang??ta denk olarak haz?rlan?r. B¨¹t?e denklik ilkesinin bir sonucu olarak giderler ve gelirler birbirine denktir. Ancak bu denklik g?r¨¹n¨¹?tedir. Gelirler, b¨¹t?e uygulama i?inde yap?lmas? ?ng?r¨¹len bor?lanmalarla, giderlere uygun bir b¨¹y¨¹kl¨¹?e ula?maktad?r. B¨¹t?e uygulama d?nemi sonunda gelir ve gider ger?ekle?melerine g?re b¨¹t?e ya a??k verecektir ya da fazla verecektir.

 

B¨¹t?e a????, dar anlamda, b¨¹t?e gelirleri ile giderleri aras?ndaki e?itsizlik olarak tan?mlanabildi?ine g?re; kamu finansman kaynaklar?ndaki yetersizlik sonucu ortaya ??kabilece?i gibi (mal? a????n kaynak y?n¨¹), kamusal harcamalarda gelirleri a?an art??lar?n (mal? a????n harcama y?n¨¹) bir sonucu da olabilir.

 

Vito Tanzi, uygulamada, b¨¹t?e a????n?n sebeplerini be? madde halinde ?zetlemi?tir[4]:

1.      Geleneksel ¨¹r¨¹n ithalat??s? ¨¹lkelerin bu ¨¹r¨¹nlerin ihracat?ndaki ge?ici art??lar?n kamu harcamalar?n? artt?racak y?nde bask? yapmas?,

2.      Vergi sisteminin fiyat esnekli?inin zay?f olmas?,

3.      K?T'lerin ¨¹r¨¹n fiyatlar? ¨¹zerindeki devlet kontrol¨¹ sonucunda ortaya ??kard??? zararlar

4.      Kamu harcamalar?nda, politik ve sosyal hedeflerin yan? s?ra, sava? gibi ola?an ¨¹st¨¹ durumlar?na neden oldu?u geni?leme,

5.      D?? ticaret hadlerinin, ?nemli ithal ¨¹r¨¹nlerinin fiyatlar?ndaki art??lar?n t¨¹keticilere yans?t?lmamas? i?in s¨¹bvansiyon verilmesi ya da bu ama?la vergi oranlar?n?n d¨¹?¨¹r¨¹lmesi sonucunda k?t¨¹le?mesinin sebep oldu?u b¨¹t?e a??klar?.

 

Teorik g?r¨¹?lere de bak?l?rsa; Klasik maliyeciler b¨¹t?e denkli?ini daha ?ok ?n planda tutarlarken, Keynesyenler d?nemsel olarak ortaya ??kabilecek olan b¨¹t?e a??klar?nda herhangi bir sak?nca g?rmezler.

 

Klasik iktisat ve yeni yorumlar?, ki?ilerin t¨¹ketimini zamanlar aras? optimizasyon problemi olarak kabul eder. S¨¹rekli gelir hipotezine g?re; bireyler ellerinde bulunan harcanabilir gelir ile de?il uzun d?nemde ellerine ge?ecek harcanabilir gelir ile harcama yaparlar. Ayr?ca ekonomi her zaman tam istihdamda dengededir ve devlet m¨¹dahalesine gerek yoktur. B¨¹t?e a???? daha ?ok harcama yap?lmas? ve daha az vergi al?nmas? demektir. Devlet harcama yapt??? zaman kolay vazge?emez ve al??kanl?k haline getirir. ?nsan ?mr¨¹ ise s?n?rl?d?r ve b¨¹t?e a??klar?n?n y¨¹k¨¹n¨¹ gelecek nesiller ?eker[5].

 

Keynesyen yakla??mda ise ekonomi tam istihdam?n alt?nda dengede olabilir. D?nemsel olarak kamu kesimi a??k verebilir ve bu a??k her zaman ?zel sekt?r¨¹ d??lamaz. B¨¹t?e a???? talebi artt?r?r, yat?r?mlar?n karl?l??? artar veya en az?ndan yat?r?mlarda azalma olmaz. Bu ?ekilde talep yetersizli?i devlet eliyle desteklenmi? olur. Ekonomi canland?ktan sonra gelir artaca??ndan ve devlet daha fazla vergi alabilece?inden ?nceki denemde olu?an b¨¹t?e a??klar? kolayca kapat?labilecektir[6].

 

 

4. T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar?n?n Nedenleri

¨¹lkemizde b¨¹t?e a??klar? son y?llarda kamu harcamalar?ndaki s¨¹rekli art??lar kar??s?nda gelir kaynaklar?n?n yeterli b¨¹y¨¹kl¨¹?e ula?amamas?n?n yan? s?ra etkin kullan?lamamas?ndan dolay? ?nemli ?l?¨¹de artarak gerek b¨¹t?e gerekse kamu finansman dengeleri ¨¹zerinde y¨¹k olmaya ba?lam??t?r. Esasen T¨¹rkiye de di?er geli?mekte olan ¨¹lkelerde oldu?u gibi, yap?sal fakt?rlerin iktisad? konjonkt¨¹re ba?l? olarak ekonominin i? dinamiklerini bozmas? kar??s?nda, mal? dengesizlik sorunu ile kar?? kar??ya kalmaktad?r.

 

B¨¹t?e a????, kaynak yetersizli?i veya kamu harcamalar?n?n gelirlerden fazla olmas? hallerinde ortaya ??kmas? durumunda bu a????n sa?lam ve g¨¹venilir finansman kaynaklar?ndan kar??lanmas? gereklidir. Mal? a????n giderilmesinde hangi finansman bi?imine a??rl?k verilece?i, her bir finansman kayna??n?n alternatif kullan?m maliyetine g?re belirlenecektir. B¨¹t?e a????n? gidermek amac?yla gelir vergisi ve dolayl? vergilerde yap?lacak bir art?? belli ?l?¨¹lerde enflasyonist olabilir. B¨¹t?e a??klar?n?n bor?lanma yoluyla kar??lanmas?, kamusal harcamalar? artt?r?c? y?nde olaca??ndan ve gelecekteki vergi y¨¹k¨¹n¨¹ artt?raca??ndan, k?sa d?nemde harcanabilir gelirlerden, t¨¹ketime ayr?lan pay? da artt?rabilir. Yani sonu?ta, bor?lanman?n finansman bi?imine ba?l? olarak, enflasyonist e?ilimler g¨¹?lenebilir[7].

 

Bilindi?i gibi T¨¹rkiye'de b¨¹t?eler genellikle a??k vermektedir. T¨¹rkiye'de b¨¹t?e a??klar?n?n nedenlerini ?u ?ekilde s?ralayabiliriz:

1.      Devletin Yap?s? ve Faaliyet Alan?n?n Geni?lemesi

2.      Kamu Harcamalar?n?n Kamu Gelirlerinden Daha Y¨¹ksek Nispette Artmas?

3.      Mal? Disiplinsizlik

4.      Kamu B¨¹rokrasisi

5.      Kay?t D??? Ekonomi

6.      S¨¹bvansiyonlar

7.      Savurganl?k ve Yolsuzluklar

 

 

4.1. Devletin Yap?s? ve Faaliyet Alan?n?n Geni?lemesi

Ekonomik ve sosyal faaliyetlerdeki geli?melere ba?l? olarak bir ekonomide devletin faaliyet alan? s¨¹rekli geni?lemektedir. Kamu maliyesi teorisinde bu olguya Wagner Kanunu denmektedir. Wagner Kanunu¡¯na g?re, kamu harcamalar? art???n?n nedeni, toplumsal geli?me ihtiyac?d?r. Toplumda ?nlenmesi m¨¹mk¨¹n olmayan sosyal geli?me arzusu kamu harcamalar? art???n? zorunlu k?lmaktad?r.

 

Toplum zamanla daha ?e?itli, daha ?ok ve daha kaliteli kamu hizmeti istemektedir. Devlet, kamu hizmetlerine y?nelik artan talebe cevap verebilmek i?in daha ?ok harcama yapmak zorunda kalmaktad?r[8].

 

T¨¹rkiye'de de ekonomik ve sosyal geli?me, kalk?nma ?abas? i?inde devletin y¨¹klendi?i g?revler, b¨¹t?e yap?s?n?n geli?imini etkilemi?tir. ?rne?in 1963 y?l?ndan itibaren, ekonomin kalk?nmas?n?n sa?lanmas? do?rultusunda haz?rlanan be? y?ll?k kalk?nma planlar? sonucu, kamu kesiminin mill? ekonomideki pay? ciddi art??lar g?stermi? ve bu da b¨¹t?e dengeleri ¨¹zerine olumsuz etkilerde bulunmu?tur. ?¨¹nk¨¹ b¨¹t?eler kalk?nma plan ve programlar?nda ?ng?r¨¹len hedeflere ula?mada zorunlu bir harcama bask?s? alt?nda kalm??t?r[9]

 

 

4.2. Kamu Harcamalar?n?n Kamu Gelirlerinden Daha Y¨¹ksek Nispette Artmas?

Kamu a??klar?nda b¨¹y¨¹menin temel nedeni, kamu harcamalar?n?n kamu gelirlerinden daha y¨¹ksek nispette artmas?d?r. Kamu gelirlerinin kamu harcamalar?n?n art?? h?z?na yeti?memesi kamu a??klar?n?n b¨¹y¨¹mesine neden olmu?tur. Kamu harcamalar?ndaki b¨¹y¨¹menin temel nedeni ise ¨¹cret ve maa? ?demelerindeki h?zl? art??lar ile i? ve d?? bor? faizi ?demeleridir.

 

T¨¹rkiye'de bor? faiz ?demeleri 1980'li y?llar?n ikinci yar?s?ndan itibaren ?nemli bir b¨¹t?e kalemi olma ?zelli?ini s¨¹rd¨¹rmektedir. Bu durum, b¨¹t?enin finansman?nda vergiler verine bor?lanmaya a??rl?k verilmesinin bir sonucu olarak ortaya ??km??t?r. A?a??daki tabloda 2005 b¨¹t?e harcama kalemlerini g?rebiliriz.

 

 

Tablo 1: 2005 B¨¹t?e Harcamalar?n?n Da??l?m?

2005 B¨¹T?E HARCAMALARININ DA?ILIMI

 

(1.000 YTL)

 

 

 

(Y¨¹zde) %

HARCAMALAR

144.562.290

100

FA?Z DI?I HARCAMALAR

98.882.758

68,4

Personel Giderleri

31.855.812

22,04

Sosyal G¨¹venlik Kurumlar? Devlet Primi

4.532.998

3,14

Mal ve Hizmet Al?mlar?

14.289.862

9,88

Faiz Harcamalar?

45.679.532

31,6

- ?? Bor? Faizi

39.269.565

27,16

- D?? Bor? Faizi

6.223.475

4,31

- Iskonto ve K?sa Vadeli ??lemlere Ait Faiz

186.482

0,13

Cari Transferler

35.190.444

24,34

Sermaye Giderleri

9.683.664

6,7

Sermaye Transferleri

1.545.598

1,07

Bor? Verme

1.784.380

1,23

Yedek ?denekler

0

0

Kaynak. Maliye Bakanl??? B¨¹t?e ve Mal? Kontrol Genel M¨¹d¨¹rl¨¹?¨¹, http://www.bumko.gov.tr/istatistik/bgider.htm (Eri?im Tarihi : 25.05.06)

 

Tablodan da g?r¨¹lece?i gibi faiz harcamalar? b¨¹t?e harcamalar? i?inde %31,6 ile en b¨¹y¨¹k harcama kalemini olu?turmaktad?r. Faiz harcamalar? i?erisinde de i? bor? faizi ?demeleri % 27,16 ile en y¨¹ksek paya sahiptir.

 

Gelir a??s?ndan da, T¨¹rkiye'de kamu gelirleri i?inde vergi gelirlerinin yetersizli?i ve etkin kullan?lamamas?, b¨¹t?edeki harcama bask?lar?n?n daha da yo?unla?mas?na neden olmaktad?r. ¨¹lkemizde vergi gelirlerinin azl???, ekonomik yap?daki bozukluklar?n yan? s?ra parasal faaliyetlerin yetersizli?i ile birlikte vergi sistemimizin dar kapsaml? ve adaletsiz bir yap? g?stermesine ba?lanabilir[10].

 

Demokratik rejimlerde kamu hizmeti kararlar?, bireylerin isteklerini yans?tmak zorundad?r. Kamu ekonomisinde talep, yani b¨¹t?e, siyasal s¨¹re? i?erisinde oylama mekanizmas? arac?l???yla belirlenir. Toplumsal ihtiya?lar ancak se?im yolu ile duyurulur ve buna g?re toplumsal harcamalar yani kamu harcamalar? belirlenir. Oy verme i?lemi, ayn? zamanda kamu harcamalar?n?n finansman?na kat?lma paylar? yani vergileri de belirlemektedir. Bu a??dan kamu harcamalar?n?n belirlenmesine ve finansman?n?n sa?lanmas?nda se?men ve vergi m¨¹kellefi ili?kilerin incelenmesi gerekmektedir. A?a??daki tabloda bu ili?kileri g?rebiliriz.

 

Tablo 2: T¨¹rkiye¡¯de Vergi M¨¹kellefleri ve Se?men Aras?ndaki ?li?ki

?      Se?men Say?s? (2002 Genel Se?imleri)

41.407.015

?      M¨¹kellef Say?s? (1999)

9.924.598

Gelir Vergisi

2.727.646

Kurumlar Vergisi

560.411

Katma De?er Vergisi

2.730.891

Stopaj

1.854.208

Di?er Vergiler

2.051.442

?      Vergi M¨¹kellefi / Se?men Oran?

% 24

Kaynak: http://www.gelirler.gov.tr/gelir2.nsf/faalrap1999uyg6?OpenPage (Eri?im Tarihi : 25.05.06)

 

Tablodan g?r¨¹lece?i gibi 2002 se?imlerine g?re se?men say?s? 41,5 milyon civar?ndad?r. Buna kar??l?k 1999 y?l? verilerine g?re toplam m¨¹kellef say?s? yakla??k 10 milyondur. Sonu? olarak m¨¹kellef say?s?ndan kurumlar vergisi m¨¹kellef say?s?n? ??kard???m?zda, se?menlerin ancak %22'si, vergi m¨¹kellefidir.

 

Buna g?re T¨¹rk Vergi Sistemi se?menlerin 1/4'¨¹n¨¹ kapsamaktad?r. Yani T¨¹rkiye'de se?menlerin 3/4'¨¹ de bedavac? (Free Rider) niteli?indedir. Sonu? olarak kamu harcamalar? t¨¹m se?menlere hitap etmesine kar??l?k finansman?n?n ancak k¨¹?¨¹k bir k?sm? kar??lanmaktad?r. Bu a??dan vergi sisteminin dar kapsaml? ve adaletsiz olmas?, vergi gelirlerinin harcamalar? kar??layamamas? ve sonu? olarak b¨¹t?e a??klar? olarak kar??m?za ??kmaktad?r. Bu ba?lamda m¨¹kellef taban?n?n darl???, b¨¹t?e gelirlerinin artt?r?lmas?nda ?nemli bir engel te?kil etmektedir ve gelir ve harcama aras?ndaki fark?n kapanmas? g¨¹?le?mektedir.

 

 

4.3 Mal? Disiplinsizlik

Mal? disiplin kavram?, kamu gelirleri ve kamu giderlerinin birbirine denk olmas?n? ifade etmektedir. Burada kastedilen sadece konsolide (Genel) b¨¹t?e denkli?i de?ildir. B¨¹t?e gelir ve giderlerinin birbirine denk olmas? d???nda sosyal g¨¹venlik kurulu?lar?, yerel y?netimler, fonlar, d?ner sermaye ve K?T¡¯lerin b¨¹t?elerini[11] de i?ine alan t¨¹m kamu gelir ve giderlerinin denkli?idir[12]. Dolay?s?yla mal? disiplinsizlik, kamu gelirlerinin, kamu harcamalar?na e?it olamamas?d?r.

 

¨¹lkemizde kamu maliyesinde ya?anan temel sorunlar; k?saca kamu kesimi bor?lanma gere?inin y¨¹ksekli?i, kamu harcamalar? ve kamu gelirleri cephesinde ya?anan disiplinsizlik, 1970¡¯li y?llardan beri ya?anan kronik enflasyon ve b¨¹t?e a??klar?, sosyal g¨¹venlik kurulu?lar? ve K?T¡¯lerin b¨¹t?e ¨¹zerindeki a??r y¨¹k¨¹, ?zellikle 1990 y?l?ndan sonra i? bor? stokunda ya?anan art??lar olarak ?zetlenebilir. Sonu? olarak, kamu maliyesinde ya?anan sorunlar?n temelinde mal? disiplinsizlik yatmaktad?r [13].

 

 

4.4. Kamu B¨¹rokrasisi

Demokrasilerde, b¨¹t?eler ¨¹zerindeki temel kararlar? se?ilen politikac?lar verir. Fakat bu kararlar, atanm?? b¨¹rokratlar taraf?ndan uygulan?r. B¨¹rokratlar da bir fayda maksimizasyonu i?erisindedirler ve kar?? kar??ya olduklar? s?n?rlamalar dahilinde, kendileri i?in en iyi avantaj? korumaya ?al???rlar. Onlara konulan s?n?rlar i?inde, b¨¹rokratlar kamu harcamalar?n? geni?letmeye ?al??acaklard?r. Kariyerlerinde ilerleme, kamu harcamalar?n?n b¨¹y¨¹kl¨¹?¨¹ne ba?l?d?r ve bu durum, devlet b¨¹rokrasisini cezbeder[14]. Dolay?s?yla T¨¹rkiye'de de kamu b¨¹rokrasisi kamu harcamalar?n? artt?r?c? etkilere yol a?maktad?r[15].

 

 

4.5. Kay?t d??? Ekonomi

Vergi ka??rmaya y?nelik her t¨¹rl¨¹ eylem olarak belirlenen kay?t d??? ekonomi, bir ¨¹lkede ekonomik faaliyet g?stermenin vergi maliyetinden kurtulmak amac?yla ekonomik ya?ama, yap?lan faaliyet dal?nda, belgesiz ve kay?ts?z kat?lma anlam?na gelmektedir.

 

2000 y?l? itibariyle kay?t d??? ekonomi Gayri Safi Mill? Has?lan?n y¨¹zdesi cinsinden geli?mekte olan ¨¹lkelerde % 41, ge?i? ¨¹lkelerinde % 38 ve OECD ¨¹lkelerinde % 18 T¨¹rkiye¡¯de ise bu oran % 32.1¡¯dir[16].

 

Kay?t d???l???n var oldu?u T¨¹rkiye ekonomisinde GSMH'nin hesaplanmas? tam olarak do?ru ??kmamaktad?r. B¨¹t?e b¨¹y¨¹kl¨¹kleri GSMH'ye g?re belirlenirken, hizmet talebi, ger?ek ekonomik b¨¹y¨¹kl¨¹?e g?re olunca, ister istemez bu durum kamu finansman a??klar?n?n ortaya ??kmas?na neden olmaktad?r.

 

 

4.6. S¨¹bvansiyonlar

Kamu harcamalar? aras?nda yer alan s¨¹bvansiyonlar, h¨¹k¨¹metlerce ?e?itli hedefler i?in geni? bir ?ekilde kullan?lan ekonomik ama?l? mal? yard?mdan ibarettir. G¨¹n¨¹m¨¹zde daha geni? bir uygulama ile gerek ?zel sekt?re, gerekse kamu sekt?r¨¹ne tahsis edilerek tamamen ¨¹retici ve t¨¹keticinin yarar?na sunulmaktad?r. Bunun en son ?rne?i ¡°Zirai ¨¹r¨¹nlerin Desteklenmesi i?in Yap?lacak ?demeler¡±in b¨¹t?e kapsam?na al?nmas?d?r.

 

 

4.7. Savurganl?k ve Yolsuzluklar

Savurganl?k, olmas? gerekenden ?ok harcama veya f?rsat maliyeti kendisini a?an harcama diye tan?mlanabilir. Savurganl???n sebepleri; ba?kas?n?n kazanc?n? harcama, kolay kazanma, modaya uyma, g?steri?, yarars?z adetler ve e?itimsizlik olabilir. Kamu kesiminde ?al??anlar?n kamu kaynaklar?n?n kullan?yor olmalar? ve ba?ar?ya y?nelik te?viklerin zay?fl??? kamu ?al??anlar?n? savurganl??a ve verimsizli?e itmektedir[17].

 

Yerel y?netim ve K?T'ler dahil oldu?unda 2000 y?l?nda devletin ta??t arac? say?s?, yakla??k 35 bini makam arac? olmak ¨¹zere toplam 125 bindir. Oysa Japonya, Fransa ve ?ngiltere gibi geli?mi? ¨¹lkelerde, resmi ara? say?s? 10 ile 20 bin aras?nda de?i?mektedir[18].

 

Kamu kesiminde sokak lambalar? bazen erken a??l?p, ge? s?nd¨¹r¨¹lmekte, l¨¹ks otomobiller sat?n al?nmakta, l¨¹ks b¨¹rolar d??enmekte, g?steri?li binalar yap?lmakta, tatil beldeleri kurulmakta, a??r? istihdama gidilmekte, baz? y?llarda sat?n al?nan tonlarca t¨¹t¨¹n ve ?ay imha edilmektedir. Partiler aras?ndaki iktidar olma yar???, kamu olanaklar?n? ele ge?irme, se?im kampanyalar? da hesaps?z vaatler yar???na d?n¨¹?mekte, kamusal kaynak kullan?m?nda rasyonellikten uzakla??lmaktad?r. Kamusal te?viklerin amac?na uygun kullan?l?p kullan?lmad??? yeterince denetlenememektedir. Kamu a??klar?n?n y¨¹ksek faizli k?sa vadeli bor?lanmayla finansman? y¨¹z¨¹nden a??klar daha ?ok artmakta ve devlet yat?r?m yapamaz hale gelmektedir. Artan faiz oranlar? bir andan reel yat?r?m? azaltmakta (crowding-out), bankalar? ve giri?imcileri devletin finans?r¨¹ haline getirmektedir[19].

 

 

5. T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar?n?n Geli?im S¨¹reci

T¨¹rkiye'de b¨¹t?e a??klar? uzun y?llardan beri s¨¹regelmektedir. Bu a??klar?n?n nedenlerini k?saca inceledikten sonra a?a??da y?lar itibariyle b¨¹t?e a??klar?n?n tablolar halinde g?sterimi ve s¨¹re? i?erisinde nedenlerine k?saca de?inilecektir. Geli?im s¨¹reci 1970-1979, 1980-1989, 1990-2005 olmak ¨¹zere ¨¹? d?nem itibariyle ele al?nacakt?r.

 

 

5.1. 1970 ¨C 1979 D?nemi

1970'li y?llar d¨¹nya i?in oldu?u kadar T¨¹rkiye i?in de b¨¹y¨¹k d?n¨¹?¨¹mleri haz?rlayan politik, toplumsal, ekonomik ve teknolojik de?i?imlerin ortaya ??kt??? y?llar olmu?tur. Bu d?nemde d¨¹nyadaki d?n¨¹?¨¹mlere ek olarak salt T¨¹rkiye'ye ?zg¨¹, ama etkileri s¨¹reklile?en d?n¨¹?¨¹mler de g¨¹ndeme geldi; ?yle ki 21.yy'?n T¨¹rkiye'sini ??z¨¹mlemek ancak bu d?n¨¹?¨¹mlerin nereye gidebilece?ini ger?ek?i bi?imde ?ng?rmekle olabilir[20].

 

T¨¹rkiye 1963 y?l?ndan itibaren planl? kalk?nma d?nemine girmi?tir. Bu a??dan 70'li y?llar kalk?nma planlar?n?n uyguland??? y?llard?r. Ayr?ca 1973 y?l?ndan itibaren b¨¹t?e uygulamalar?nda ?nemli bir de?i?iklik yap?larak program b¨¹t?e uygulamas?na ge?ilmi?tir. Program b¨¹t?e ile, b¨¹t?enin kalk?nma planlar? g?z ?n¨¹nde tutularak haz?rlan?p uygulanmas? gere?i ortaya ??km??t?r[21]. A?a??daki tabloda 1970 ¨C 1980 aras? b¨¹t?e harcama, gelir ve dengesinin GSMH'ye oran?n? g?rebiliriz.

 

Tablo 3: 1970 - 1979 Konsolide B¨¹t?e A??klar? ve GSMH'ye Oran?

Y?llar

Harcamalar

Gelirler

GSMH

B¨¹t?e A????

B¨¹t?e A???? / GSMH (%)

1970

34.708

34.918

147.776

210

+ 0.14

1971

49.081

42.738

192.602

- 6.343

3.29

1972

54.373

54.010

240.840

-362

0.15

1973

67.254

65.308

309.829

-2.216

0.70

1974

82.270

78.366

427.098

-3.914

0.92

1975

120.364

119.155

535.771

-1.208

0.23

1976

162.357

158.402

624.986

-3.955

0.59

1977

248.904

208.556

872.864

-40.348

4.62

1978

362.000

338.000

1.290.700

-24.000

1.7

1979

633.000

573.000

2.200.000

-60.000

2.7

Kaynak: Maliye ve G¨¹mr¨¹k Bakanl???, B¨¹t?e Gider ve Gelir Ger?ekle?meleri (1924-1991), B¨¹MKO Genel M¨¹d¨¹rl¨¹?¨¹, Say?: 1992/3, Ankara, 1992, s. 69-73.

 

Y?llar itibariyle en fazla sapma 1971, 1977 ve 1979 y?llar?nda ya?anm??t?r. B¨¹t?e a??klar?n?n GSMH'ye oran? d?nemin en y¨¹ksek seviyesine 1977 y?l?nda ula?m??t?r.

 

T¨¹rkiye'de 1960'larda % 5'ler seviyesinde devam eden enflasyon 1970'li y?llar?n ba??nda %20'lere, bundan % 40'lara ve d?nemin sonunda ise % 100 ¨¹ a?m??t?r. T¨¹rkiye 1970'den, birinci petrol krizinin patlak verdi?i 1973 sonu - 1974 ba??na kadar ge?en y?llar? b¨¹t¨¹n g?stergelerin olumlu seyretti?i gidi?in iyimserli?iyle ya?ad?[22]. Ancak 1974' de d¨¹nya petrol kriziyle birlikte d¨¹nyada ya?anan ekonomik durgunluk ve i?sizli?in art??? kar??s?nda ortaya ??kan etkiler, ¨¹lkemizde de hissedilmeye ba?lanm?? ve T¨¹rkiye'nin d?viz rezervleri ?ok k?sa s¨¹rede erimi? ve b¨¹t?e a??klar? b¨¹y¨¹m¨¹?t¨¹r. Ekonomik konjonkt¨¹r¨¹n g¨¹nden g¨¹ne k?t¨¹le?mesi sonucunda 1978 ve 1979 y?llar?nda ?ok y¨¹kselen bor?lar dolay?s?yla IMF ile anla?arak bor? ertelemesi yoluna gidilmi?tir.

 

1978 y?l?na uygulanan istikrar program?yla k?sa vadeli bor?lar?n ertelenmesi sa?lanm??, d?viz kuru ve petrol d???ndaki K?T ¨¹r¨¹nlerinin fiyatlar? ayarlanm??t?r. 1978 istikrar program?n?n yap?sal uyum ?ng?rmemesi, baz? K?T ¨¹r¨¹nleri fiyatlar?nda yap?lan ayarlamaya ra?men s¨¹bvansiyon politikas?n?n s¨¹rd¨¹r¨¹lmesi ve 1979 y?l?nda ya?anan ikinci petrol ?oku ekonomide kaynaklar?n k?tl?k derecelerini yans?tacak bir g?reli fiyat yap?s?n?n ger?ekle?tirilememesine yol a?m??t?r. Bu durum ?demeler dengesi krizine, ¨¹retimde gerilemelere, toplam talebin kontrol edilememesine, kamu a??klar?n?n artmas?na ve dolay?s?yla fiyat art??lar?n?n h?zlanmas?na neden olmu?tur[23].

 

 

5.2. 1980 ¨C 1989 D?nemi

1979 ve 1980'de OPEC ¨¹yeleri petrol fiyat?n? % 150 oran?nda ikinci kez artt?rd?. Bu art?? oran? 1974'de ki fiyat art?? oran?ndan daha d¨¹?¨¹kt¨¹ ama ?ok daha y¨¹ksek bir fiyat d¨¹zeyinden yap?ld??? i?in ithalat?? ¨¹lkelerin ekonomilerini zora sokmu?tur. Bu ?ok T¨¹rkiye'yi yo?un ekonomik kriz ya?arken yakalad?. Ya?anan krizlerin ??z¨¹m¨¹ne y?nelik olarak 24 Ocak 1980'de yap?sal uyumu ?ng?ren bir istikrar program? uygulamaya konulmu?tur.

 

1980 y?l?ndan itibaren, enflasyonu kontrol alt?na almak, d?? kaynak a????n? kapatmak, k?tl?klar? ?nlemek ve ekonomiyi yeniden i?ler hale getirmek i?in, ekonomik istikrar program? uygulanmaya ba?lanm??t?r. 24 Ocak kararlar? ve sonras?nda uygulanan politikalar ?z¨¹nde geni? kapsaml? bir istikrar program? olman?n ?tesinde; serbest piyasa mekanizmas?n?n daha g¨¹?lenmesi i?in devletin ekonomik hayata olan m¨¹dahalesinin asgariye indirilmesini, rekabeti engelleyici uygulamalar?n ?nlenmesini, ayr?ca kaynak da??l?m?n? bozucu k?s?tlamalar?n ortadan kald?rarak yat?r?mlar?n etkinli?inin artt?r?lmas?n? ve ekonominin uluslararas? piyasalara entegrasyonunu ama?lam??t?r.

 

Tablo4: 1980 ¨C 1989 D?nemi Konsolide B¨¹t?e A??klar? ve GSMH'ye Oranlar? (Milyar TL)

Y?llar

Harcamalar

Harc. /GSMH

Gelirler

Gelir/ GSMH

B¨¹t?e A????

B¨¹t?e A???? / GSMH (%)

1980

1.078

20.3

912

17.2

-166

-3.13

1981

1.516

18.9

1.392

17.4

-124

-1.54

1982

1.602

15.1

1.444

13.6

-157

-1.48

1983

2.613

18.7

2.300

16.5

-313

-2.24

1984

3.784

17.1

2.805

12.7

-979

-4.42

1985

5.313

15.3

4.514

13.0

-798

-2.26

1986

8.165

16.7

6.754

14.0

-1.411

-2.76

1987

12.696

17.4

10.089

13.9

-2.607

-3.48

1988

21.006

16.6

17.016

13.6

-3.990

-3.09

1989

38.051

16.9

30.379

13.6

-7.673

-3.33

Kaynak: Hazine M¨¹ste?arl???, http://www.hazine.gov.tr/stat/e-gosterge.htm'den geli?tirilmi?tir.

 

Tablodan anla??ld??? gibi 1984 y?l?nda B¨¹t?e a????n?n GSMH'ye oran? % 4.4'e y¨¹kselmi?tir. Bu d?nemde i? ve d?? bor?lardaki a??r? b¨¹y¨¹me faiz ?demelerinin b¨¹t?eye y¨¹k olmas?na neden olmu?tur. B¨¹t?e a??klar?n?n GSMH'ye oran?, kamu harcamalar?ndaki art??a ba?l? olarak y¨¹kselme g?stermi?tir. 24 Ocak Kararlar? do?rultusunda, 1983-1990 y?llar? aras?nda b¨¹t?e a??klar?n?n finansman?nda TCMB'nin rol¨¹ azalt?larak, ?nemli ?l?¨¹de kamu ve ?zel bankalara bor?lan?larak bankalara y¨¹ksek faiz ?demeleri ger?ekle?mi?tir.

 

24 Ocak kararlar? do?rultusunda, sermaye ¨¹zerindeki vergilerin hafifletilmesi d?nemin g?zde Laffer kuram?ndan kaynaklanm??t?r. Bu kurama g?re vergiler hafifleyince ¨¹retim artar ve sonu? olarak uzun d?nemde vergi gelirleri de art??a ge?er. Bu politika, vergi ka?ak??l???n? ve vergiden ka??nmay? kolayla?t?ran uygulamalarla b¨¹t?e a??klar? s¨¹re?enle?ti. Para miktar? da IMF taraf?ndan denetlenince kamu kesimi (d?? bor?lanma d???nda) ancak i? bor?lanmayla gelir sa?layabildi. 1985'ten itibaren a??rl?k kazanan i? bor?lanma politikas? i?eride reel faizlerin giderek y¨¹kselmeye ge?i?ine ve devlet b¨¹t?esi harcama kaleminde giderek artan faiz ?demelerine kaynakl?k etti[24].

 

?ncelenen d?nemde, T¨¹rk Vergi Sistemindeki yap?sal de?i?iklik, vergi gelirleri i?inde zaten b¨¹y¨¹k olan dolayl? vergilerin pay?n?n daha da b¨¹y¨¹mesi bi?iminde ger?ekle?mi?tir. Vergi sistemindeki ilk ?nemli de?i?iklik 1 Ocak 1985 tarihinde Katma De?er Vergisinin y¨¹r¨¹rl¨¹?e girmesidir. Bu vergi, birka? y?l i?inde sa?lad??? gelir a??s?ndan vergi gelirleri i?inde ?nemli bir yer alm??t?r. ?kinci ?nemli de?i?iklik, yat?r?mlar?n ve ihracat?n te?vik edilmesi gerek?esiyle Kurumlar vergisine getirilen istisna ve muafl?klar?n artt?r?lmas?d?r. ?yle ki, uzun y?llar devlete ?nemli gelir sa?layan bu vergi zamanla mal? i?levini yerine getiremeyen bir ¡°istisnalar¡± vergisi halini alm??t?r[25].

 

 

5.3. 1990-2005 D?nemi

1989 y?l?n?n ikinci yar?s?ndan ba?layarak T¨¹rk Ekonomisi 1990 y?l?nda yeniden b¨¹y¨¹me s¨¹recine girerken, fiyatlar genel seviyesinde, Maliye ve G¨¹mr¨¹k Bakanl???'n?n hesaplar?na g?re, 1989 ekim ay?nda ba?layan gerileme e?ilimi 1990 y?l?n?n ilk dokuz ayl?k d?nemi boyunca da s¨¹rm¨¹?t¨¹r. 1990 y?l? A?ustos ay?nda ba?layan K?rfez Krizinin yol a?t??? siyasi bunal?m ve beraberinde getirdi?i yeni bir petrol ?oku nedeniyle ekonomik konjonkt¨¹rdeki 1990 y?l? ?ng?r¨¹lerini istikrars?z bekleyi? i?ine sokmu?tur.

 

Tablo 5: 1990 - 2005 B¨¹t?e Harcama, Gelir ve A??klar?n?n GSMH'ye Oran? ve Hedefler

Y?llar

Harc. /GSMH

Gelir/ GSMH

BA/GSMH (%)

1990

17,3

13,9

-3.01

1991

20,5

15,2

-5.28

1992

20,1

15,8

-4.30

1993

24,3

17,6

-6.70

1994

23,1

19,2

-3.91

1995

21,8

17,7

-4.03

1996

26,3

18,0

-8.27

1997

27,2

19,6

-7.63

1998

29,1

22,2

-7.28

1999

35,8

24,2

-11.86

2000

37,1

26,9

-10.93

2001

45,7

29,2

-16.91

2002

40,2

25,6

-15.25

2003

37,2

26,0

-11.42

2004

32,9

25,8

-7.1

2005

32,4

26,3

-2.1

2006*

33.7

32.5

-2.5

2007*

31.7

31.1

-2.0

2008*

29.4

30.1

-0,8

*Tahmin

Kaynak: Maliye Bakanl???; 2006 B¨¹t?e Gerek?esi, Aral?k 2005; Hazine M¨¹ste?arl???, http://www.hazine.gov.tr/stat/e-gosterge.htm'den geli?tirilmi?tir.

 

1990-1994 y?llar? itibariyle ekonomik konjonkt¨¹re bakt???m?zda b¨¹y¨¹me 1990'da % 9,4 iken 1994'de % - 6,1 olmu?tur. Enflasyon oran?; 1990'da %9,4 iken 1994'de % 120,7 ye y¨¹kselmi?tir. 1993 y?l? sonunda en b¨¹y¨¹k kamu geliri olan vergi gelirleri i? bor? ana para ve faiz ?demelerine yetmeyecek duruma gelmi?tir. Bu do?rultuda hiperenflasyonun ve durgunlu?un birlikte ya?and??? bir konjonkt¨¹re girmemek, enflasyonu h?zla d¨¹?¨¹rmek, ekonomik ve sosyal kalk?nmay? sosyal dengeleri de g?zeten bir temele oturtarak istikrar? s¨¹rekli k?lacak yap?sal reformlar? ger?ekle?tirmek amac?yla 5 Nisan 1994 tarihinde ¡°Ekonomik ?nlemler Uygulama Plan?¡± a??klanm??t?r. Bu ?er?evede 5 Nisan kararlar? ?ncelikle kamu a??klar?n? h?zla d¨¹?¨¹rmeyi hedef alm??t?r.

 

Kamu kesimi a??klar?n?n s¨¹ratle daralt?lmas? program?n k?sa vadeli hedeflerine ula?mada ilk ad?m? olu?turmaktad?r. Bu kapsamda, kamu harcamalar?n?n kontrol alt?na al?nmas?n?n yan?nda kamu gelirlerini artt?r?c? yeni vergi d¨¹zenlemelerine gidilmi?tir.

 

Al?nan bu tedbirler sonucu b¨¹t?e a??klar?nda nispi azalmalar kaydedilmi?tir. ?rne?in 1994 May?s ay?nda 51.8 trilyon TL'lik b¨¹t?e giderine kar??l?k 51.8 trilyonluk b¨¹t?e geliri elde edilmi? ve 6.3 TL'lik bir gelir fazlas? ortaya ??km??t?r. Ancak ayn? ay i?erisinde d?? bor? faizlerinin ?denmesi sonucun 200 milyar TL b¨¹t?e a??k vermi?tir. Yine 1994 y?l?nda b¨¹t?e a???? / GSMH oran? %3.9 seviyesine inerken, ayn? oran 1995 y?l?nda % 4.03 olarak ger?ekle?mi?tir. Ancak buna ra?men b¨¹t?e a???? ?ng?r¨¹lenin alt?nda ??kmam??t?r. Bunda ?zelle?tirmelerden beklenen gelirlerin sa?lanamamas? ve k?sa vadeli bor? faizi ?demelerinin yap?lmas?n?n etkisi vard?r.

 

Erken se?im dolay?s?yla 1996 y?l? b¨¹t?e kanunu y¨¹r¨¹rl¨¹?e girememi? ve Ge?ici B¨¹t?e Kanunu ??kar?lm??t?r. 1996 y?l?n?n ilk ?eyre?inde transfer harcamalar?ndaki ?denek yetersizli?i nedeniyle ger?ekle?tirilemeyen ?demeler, b¨¹t?e avanslar?nda g?sterildi?inden b¨¹t?e harcamalar? % 60.4 b¨¹t?e gelirleri ise %65.2 oran?nda artm??t?r.

 

5 Nisan kararlar?yla azalan b¨¹t?e a???? daha sonraki s¨¹re?te art?? tekrar e?ilimine girmi?tir. Tablo 5'ten g?r¨¹ld¨¹?¨¹ ¨¹zere B¨¹t?e A????/ GSHM oran? % 15.25 ile 2001 y?l?nda en ¨¹st d¨¹zeye ula?m??t?r.

 

?zellikle 1998 y?l?na d¨¹nya ekonomisinde Asya krizinin beraberinde getirdi?i durgunluk s¨¹reci T¨¹rkiye Ekonomisini de olumsuz y?nde etkilemi?tir. 1999 y?l?nda ard? ard?na ya?anan depremlerin beraberinde getirdi?i ekonomik y¨¹k, bir yandan b¨¹t?e a??klar?n?n finansman? i?in bor?lanma politikas?n?n a??rl?kl? olarak kullan?lmas? i? ve d?? bor?lanma ihtiyac?n? ?nemli ?l?¨¹de artt?rm??t?r. Yurt i?inden kaynaklanan bu sorunlar?n yan?nda d??sal bir fakt?r olarak Asya krizinin ¨¹lke ekonomisine etkisi, TL¡¯nin a??r? de?erlenmesine ve d?? bor?lanman?n artmas?yla birlikte ?demeler bilan?osu a??klar?n?n artmas?na neden olmu?tur. Bor?lanma politikas?n?n etkin bir istikrar politikas? arac? olarak uygulanmas? sonucu, -b¨¹t?e a??klar?n?n yan?nda- yat?r?mlar? azaltarak ¨¹lke ekonomisinde durgunlu?u k?r¨¹klemi? ve ekonomik b¨¹y¨¹meyi azaltm??t?r[26].

 

1999 y?l?nda konsolide b¨¹t?e rakamlar? itibariyle, harcamalar?n b¨¹t?e i?indeki pay?n?n 27.802 trilyon TL oldu?u g?r¨¹lmektedir. Bu pay?n 1996 y?l?nda sadece 3.940 trilyon TL oldu?u dikkate al?nd???nda, kamu maliyesinde krizin y¨¹ksek kamu harcamalar? ve dolay?s?yla y¨¹ksek b¨¹t?e a????na yol a?t??? g?r¨¹lebilir[27].

 

Tablo 5¡¯ten de g?rece?imiz gibi 1999 y?l?nda kamu gelirlerinin GSMH¡¯ye oran? %18 iken, krizin ya?and??? 1999 y?l?nda %24,2¡¯ye y¨¹kselmi?tir. G?r¨¹ld¨¹?¨¹ gibi, artan harcamalara y?nelik finansman yetersizli?i b¨¹t?e a????n? daha da h?zl? artt?rm??, bor?lanma ihtiyac?n? k?r¨¹klemi?tir. Artan bor?lanma ve b¨¹t?e a??klar?n?n yol a?t??? mal? dengesizli?i ve finansman sorunu ile m¨¹cadele etmek amac?yla IMF¡¯ten destek istenmi? ve 9 Aral?k 1999 tarihinde (17. Stand-by anla?mas?) ¡°D?viz Kuruna Dayal? Enflasyon ?le M¨¹cadele Program?¡± ad? alt?nda bir istikrar program? y¨¹r¨¹rl¨¹?e konmu?tur.

 

Program?n amac? b¨¹y¨¹k ?l?¨¹de mal? disiplinin sa?lanmas? do?rultusunda olmu?tur. Mal? disiplinin ba?l?ca dayanak noktas? ise b¨¹t?e de % 6,5 faiz d??? fazla olu?turulmas?d?r. Bu ama?la harcamalar?n azalt?lmas?na a??rl?k verilmi?tir. Nitekim bu daralt?c? politikan?n 1 y?ll?k uygulamas? sonucu ba?ar?l? olmu?tur. Bu yolla b¨¹t?e a??klar?n?n GSMH i?indeki pay? % -11,7 iken, 2000 y?l?nda % -10,6¡¯ya d¨¹?m¨¹?t¨¹r.

 

Ancak uygulanan bu istikrar program?ndan sapmalar yurt i?i dengeleri olumsuz etkilemi? ve Kas?m 2000 itibariyle yeni bir kriz meydana gelmi?tir. Bu krizin temelinde istikrar program?na uygun olarak faizlerin uzun s¨¹re suni olarak d¨¹?¨¹k seviyede tutulmas? ve KKBG¡¯nin artmas? ve ?demeler dengesinin h?zla a??k vermesi yatmaktad?r.

 

2000 y?l?nda uygulamaya konulan enflasyonla m¨¹cadele program?n?n Kas?m 2000 krizine yol a?mas? s¨¹rpriz de?ildir. Bu program reel sekt?r¨¹n rekabet g¨¹c¨¹n¨¹ artt?ramam??, TL¡¯nin a??r? de?erlenmemsine yol a?m??, d¨¹?en faiz oranlar?n?n t¨¹ketim e?ilimini artt?rmas? sonucu y?llard?r devam eden ekonomik problemler derinle?mi?tir. Ayr?ca 1999 istikrar program? finansal piyasadaki likidite gereksiniminin yan? s?ra ekonomik b¨¹y¨¹menin birikim kaynaklar?n? da yurt i?i kaynaklardan ziyade uluslar aras? sermaye ak?mlar?n?n spek¨¹latif giri?lerine dayand?rm??t?r. Dolay?s?yla b?yle bir ekonomik yap?lanma krize yol a?an ?artlar? k?r¨¹klemi?tir[28].

 

Cari i?lemler a????n?n h?zla artmas?, yap?sal reformlar, ?zellikle ?zelle?tirme konusunda yeterli ba?ar? d¨¹zenlemelerinin yap?lamamas?, kamu bankalar?na ili?kin d¨¹zenlemelerde ya?anan sorunlar, politik belirsizlikler, Kas?m 2000 krizini ?nlenmesine ili?kin t¨¹m ?abalara ra?men ekonomide ve b¨¹t?e a??klar?nda tam bir d¨¹zelmenin ger?ekle?mesine yol a?amam??t?r. Hatta finansal piyasalardaki riskler ?ubat 2001¡¯de yeni bir krizin ya?anmas?na yol a?m??t?r.

 

?ubat 2001 krizinin en ?nemli, nedenlerinden biri, hazinenin kamu borcunu uzun s¨¹re kamu bankalar?na ?dememesi, dolay?s?yla kamu bankalar?n?n da ?zel bankalara kar?? y¨¹k¨¹ml¨¹l¨¹klerini yerine getirememeleridir[29]. D?? bor? stokunun ve ?demeler bilan?osu a??klar?n?n ?ok y¨¹ksek olmas? da ?ubat 2001 krizini tetikleyen di?er fakt?rlerdir.

 

Ya?anan bu istikrars?z s¨¹re? G¨¹?l¨¹ Ekonomiye Ge?i? Program? (GEGP) ad? alt?nda yeni bir istikrar program?n?n y¨¹r¨¹rl¨¹?e girmesine zemin haz?rlam??t?r. ?stikrar program? d?viz ?apas?ndan vazge?mesi yan?nda b¨¹t?eye y?nelik olarak kamu a??klar?n?n ve bor?lanman?n azalt?lmas?n? hedef alm??t?r. Bu do?rultuda b¨¹t?e a????/GSMH oran?nda k?smi bir azalma meydana gelmi?tir. Ancak s¨¹rd¨¹r¨¹lebilir b¨¹y¨¹me yine sa?lanamam??t?r.

 

2002 y?l?nda yeni h¨¹k¨¹met ekonomide ya?anan istikrars?zl???n iyile?tirilmesine y?nelik olarak Acil Eylem Plan? (AEP) ad?yla ekonomik ?nlemler paketi d¨¹zenlemi?tir. AEP vergi ve harcama reformlar? (b¨¹t?e reformu), ?zelle?tirilmelerin h?zland?r?lmas?n? ?ng?rm¨¹?t¨¹r. 2002 b¨¹t?e a???? bir ?nceki y?la g?re azalm??t?r.

 

Sonu? olarak 2002-2005 d?neminde GEGP¡¯nin uygulanmas?yla b¨¹t?e a??klar? azal?? y?n¨¹nde bir seyir izlemi?tir. 2005 y?l? itibariyle b¨¹t?e a???? %67.8 oran?nda azalmas? ve Faiz oranlar?n?n h?zla d¨¹?mesi sunucunda b¨¹t?e a???? %2.1oran?nda ger?ekle?mi?tir. 2006 b¨¹t?esinde bu oran?n %2,5 olaca?? tahmin edilmektedir. Ayr?ca ?ok 5018 say?l? Yasa ile getirilen ?ok y?ll? b¨¹t?e uygulamalar? sonucunda hedefler 2007¡¯de % -2.0, 2008¡¯de % - 0.8¡¯d?r.

 

 

6. Sonu?

T¨¹rkiye¡¯de b¨¹t?e a??klar?n?n geli?imi incelendi?inde, a??klar?n uzun s¨¹re devam etmesi y¨¹z¨¹nden devletin bor? tuza??na d¨¹?t¨¹?¨¹ ve yat?r?m yapamaz hale geldi?i g?r¨¹lmektedir. Y¨¹ksek faiz oran?nda devlete bor? verme olana?? bulan bankalar, ?zel sekt?re daha az kaynak aktarm??lard?r. Devletin i? bor? bask?s?yla artan faiz oranlar?, d??lama (crowding-out) etkisi meydana getirmi? ve enflasyon beklentisini kuvvetlendirmi?tir. Y¨¹ksek enflasyon, ister istemez, d?viz kurlar?n?n artmas?na neden olmu?tur. Bu da ?nemli ekonomik sorunlar? beraberinde getirmi?tir.

 

T¨¹rkiye¡¯de b¨¹t?e a??klar? nedeniyle bor?lanmaya gidilmesi sonucu i? ve d?? bor?lar artm?? ve bu da kronik sorunlara neden olmu?tur. ?zellikle 1980 sonras?nda ya?anan krizlerin alt?nda bor? stoklar? ve finansal liberalizasyon sonucu olu?an finansal istikrars?zl?k yatmaktad?r.

 

Ayr?ca yukar?da da a??kland??? gibi b¨¹t?e a??klar?na neden olan yap?sal sorunlar b¨¹t?e ve bunlar?n giderilememesi a??klar?n?n olu?umunda etkili olmu?tur.

 

Son d?nemde b¨¹t?ede disiplini sa?lamaya y?nelik 5018 say?l? ¡®Kamu Mal? Y?netimi ve Kontrol Kanunu¡¯ ??kar?lm??t?r. Bunun kanunun amac?, ¡°kalk?nma planlar?nda ve programlar?nda yer alan politika ve hedefler do?rultusunda kamu kaynaklar?n?n etkili, ekonomik ve verimli bir ?ekilde elde edilmesi ve kullan?lmas?, hesap verilebilirli?i ve mal? saydaml??? sa?lamak ¨¹zere, kamu mal? y?netiminin yap?s?n? ve i?leyi?ini, kamu b¨¹t?elerinin haz?rlanmas?n?, uygulanmas?n?, t¨¹m mal? i?lemlerin muhasebele?tirilmesini, raporlanmas?n? ve mal? kontrol¨¹ ger?ekle?tirmektir¡± ?eklinde belirtilmektedir. B?ylece, kamu maliyesinde savurganl?klar?n ?nlenmesi hedeflenmekte, b¨¹t?e a??klar?n?n bu do?rultuda azalt?labilece?i ?ng?r¨¹lmektedir.

 

Ayr?ca bu kanun ile b¨¹t?e sistemimize ¡°?ok y?ll? b¨¹t?e¡± kavram? girmi?tir. ?ok y?ll? b¨¹t?e uygulamas? sayesinde kamu harcama ve gelirlerinin orta vadede tahminleri yap?lm?? ve b¨¹t?e a??klar?n?n azalaca?? ?ng?r¨¹lm¨¹?t¨¹r. ?ok y?ll? harcama ve gelirlerin bir ?ng?r¨¹s¨¹n¨¹n yap?lmas? ?¨¹phesiz b¨¹t?e a??klar?n?n olu?mas?nda frenlenleyici bir etki olu?turacakt?r. Ancak bu durum, belirlenen hedeflerin ger?ek?i, iyi ?ng?r¨¹l¨¹ olmas? ve hedeflere sad?k kal?nmas?na ba?l?d?r.

 

 

* Ferit Y¨¹zer,

Dokuz Eyl¨¹l, Maliye, Lisans Program?.

ferityuzer@hotmail.com

http://www.akademiktisat.net

 

 

 



D?PNOT - REFERANS

[1] Mario I. BLEJER, Andrienne CHEASTY; ¡°Mal? A??k Nas?l ?l?¨¹l¨¹r?¡±, ?eviren: H¨¹seyin ?EN, Maliye Dergisi, Say?:131, A?ustos-1999, ss.141.

[2] BLEJER, CHEASTY, a.g.m., s. 141.

[3] ?smail G¨¹NE?; T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar? ve Finansman Y?ntemleri, Kaynak: http://idari.cu.edu.tr/igunes/butce/yontem.doc (Eri?im Tarihi: 25.05.2006).

[4] Vito TANZ?; ¡°Fiscal Disequilibrium in Devoloping¡±, World Development, Vol: 10, No: 12, 1982 s. 1069.

[5] Abuzer PINAR; Maliye Politikas? Teori ve Uygulama, Nat¨¹rel Yay?nlar?, Ankara, 2006, s. 128.-129.

[6] PINAR; a.g.e., s. 129.

[7] S¨¹reyya SAKIN?; ¡°Mal? Dengesizlik Sorununun ??z¨¹m¨¹nde 'Vergilendirilebilir Kapasite' Yakla??m?¡±, Banka ve Ekonomik Yorumlar Dergisi, Say?: 11, Kas?m 1990, s. 52.

[8] Halil NADARO?LU; Kamu Maliyesi Teorisi, 3. Bask?, Sermet Matbaas?, ?stanbul, 1978, s. 134.

[9] Kamil T¨¹?EN; T¨¹rkiye¡¯de B¨¹t?e A??klar?, EG?AD Ekonomik Raporlar, No:3, ?zmir, 1993, s.17.

[10] Haluk EGEL?; B¨¹t?e Politikas?, Ders Notlar?, ?zmir, 2006 s. 105.

[11] 5018 say?l? KMYKK g?re Genel B¨¹t?e d???nda kalan b¨¹t?eler; ?zel B¨¹t?eler, D¨¹zenleyici ve Denetleyici Kurum B¨¹t?eleri, Sosyal G¨¹venlik Kurumlar? B¨¹t?eleri, Mahalli ?dare B¨¹t?eleri, ve ?zerk B¨¹t?eler olarak belirlenmi?tir.

[12] Dilek D?LEY?C?, ?zlem ?ZKIVRAK; Yeni Y¨¹zy?lda Mal? ve Parasal Politikalarda Yeniden Yap?lanma, DE¨¹ SBE Dergisi, Cilt 2, Say?:2, 2000, Kaynak: http://www.sbe.deu.edu.tr/Yayinlar/dergi/dergi05/ozkivrak.htm (Eri?im Tarihi: 25.05.06).

[13] D?LEY?C?, ?ZKIVRAK; a.g.m., s. 3.

[14] James M. BUCHANAN, Marilyn R. FLOWERS; Public Choice and Budgetary Size, Sixth Edition, Irvin Homewood, Illinois, 1987, p.138

[15] Bu konuda geni? bilgi i?in bkz. AKTAN, Co?kun C.; Politik ?ktisat, Anadolu Matbaac?l?k, ?zmir, 2000

[16] Friedrich SCHNEIDER, D¨¹nyanin 110 ¨¹lkesinde Kay?t D??? Ekonominin B¨¹y¨¹kl¨¹?¨¹ ve ?l?¨¹m¨¹, ?eviren: Hasan Kaymak, T.C. Maliye Bakanl??? APK Kurulu Ba?kanl???, Rapor, No: 11, Haziran, 2005, s.1. (Kaynak: http://www.sgb.gov.tr/calismalar/diger_raporlar/kayitdisiekonomininb%C3%BCy%C3%BCkl%C3%BCg%C3%BC.pdf) (Eri?im Tarihi: 27.05.06).

[17] ?mer DEM?R; ¡°T¨¹rkiye'de Kamu A??klar? ve Art?? Sebepleri¡±, DE¨¹ ?.?.B.F. Dergisi, Cilt: 16, Say?: 2, Y?l: 2001, s.17.

[18] TOBB, Savurganl?k Ekonomisi Ara?t?rmas?; Nisan 2001.

[19] DEM?R; a.g.m., s. 18.

[20] G¨¹lten KAZGAN; Tanzimat'tan 21. Y¨¹zy?la T¨¹rkiye Ekonomisi, ?stanbul Bilgi ¨¹niversitesi Yay?nlar?, ?stanbul, 2004 s. 101.

[21] Erdo?an ?NER; Cumhuriyet D?nemi T¨¹rk B¨¹t?eleri (1924-1993), Maliye Ara?t?rma Merkezi Yay?n?, ?stanbul, 1994, s. 71.

[22] KAZGAN; a.g.e., s.103.

[23] Serpil A?CAKAYA; T¨¹rkiye'de 1980 Sonras? Konsolide B¨¹t?e A??klar?n?n ?? Finansman Y?ntemleri ve Makro Ekonomik Etkileri, Yay?mlanmam?? Doktora Tezi, DE¨¹, SBE, ?zmir, 1999, s. 75.

[24] KAZGAN; a.g.e., s 129-130.

[25] Hikmet ?Y?D?KER; K¨¹reselle?me S¨¹recinin Ekonomi ¨¹zerinde Etkileri ve Kamu Harcamalar? (T¨¹rkiye 1980 2000), T¨¹rkiye'de 1980 Sonras? Mal? Politikalar, 16. T¨¹rkiye Maliye Sempozyumu, Antalya, 2001.

[26] Ayta? EKER, Metin MER??, Devlet Bor?lar? (Kamu Kredisi), Ankara, 2005. s. 313.

[27] EKER, MER??; a.g.e., s. 313

[28] Mert URAL; ¡°Liberalizasyon D?nemlerinde Mal? Piyasalardaki K?r?lganl???n Olu?turdu?u Krizler, Yay?mlanmam?? Doktora Tezi, DE¨¹, SBE, ?zmir, 2003, s. 214.-215.

[29] URAL; a.g.t., s. 216.

 

 

 

KAYNAKLAR

A?CAKAYA Serpil; ¡°T¨¹rkiye'de 1980 Sonras? Konsolide B¨¹t?e A??klar?n?n ?? Finansman Y?ntemleri ve Makro Ekonomik Etkileri¡±, Yay?mlanmam?? Doktora Tezi, DE¨¹, SBE, ?zmir, 1999.

 

AKTAN Co?kun Can; Kamu Ekonomisi ve Kamu Politikalar?, Ankara, 2005.

 

BLEJER Mario I., CHEASTY Andrienne; ¡°Mal? A??k Nas?l ?l?¨¹l¨¹r?¡±, ?eviren: H¨¹seyin ?EN, Maliye Dergisi, Say?:131, A?ustos-1999.

 

BUCHANAN James M., FLOWERS Marilyn R.; Public Choice and Budgetary Size, Sixth Edition, Irvin Homewood, Illinois, 1987.

 

DEM?R ?mer; ¡°T¨¹rkiye'de Kamu A??klar? ve Art?? Sebepleri¡±, DE¨¹ ?.?.B.F. Dergisi, Cilt: 16, Say?: 2, Y?l: 2001.

 

D?LEY?C? Dilek, ?ZKIVRAK ?zlem; ¡°Yeni Y¨¹zy?lda Mal? ve Parasal Politikalarda Yeniden Yap?lanma¡±, DE¨¹ SBE Dergisi, Cilt 2, Say?:2, 2000, Kaynak: http://www.sbe.deu.edu.tr/Yayinlar/dergi/dergi05/ozkivrak.htm. (Eri?im Tarihi: 05.09.2006)

 

EGEL? Haluk; B¨¹t?e Politikas?, Ders Notlar?, ?zmir, 2006.

 

EKER Ayta?, MER?? Metin; Devlet Bor?lar? (Kamu Kredisi), Ankara, 2005.

 

G¨¹NE? ?smail; T¨¹rkiye'de B¨¹t?e A??klar? ve Finansman Y?ntemleri, Kaynak: http://idari.cu.edu.tr/igunes/butce/yontem.doc (Eri?im Tarihi: 25.05.2006).

 

Hazine M¨¹ste?arl???, http://www.hazine.gov.tr/stat/e-gosterge.htm

 

?Y?D?KER Hikmet; ¡°K¨¹reselle?me S¨¹recinin Ekonomi ¨¹zerinde Etkileri ve Kamu Harcamalar? (T¨¹rkiye 1980-2000), T¨¹rkiye'de 1980 Sonras? Mal? Politikalar¡±, 16. T¨¹rkiye Maliye Sempozyumu, Antalya, 2001.

 

KAZGAN G¨¹lten; Tanzimat'tan 21. Y¨¹zy?la T¨¹rkiye Ekonomisi, ?stanbul Bilgi ¨¹niversitesi Yay?nlar?, ?stanbul, 2004.

 

Maliye Bakanl??? B¨¹t?e ve Mal? Kontrol Genel M¨¹d¨¹rl¨¹?¨¹, http://www.bumko.gov.tr/istatistik/bgider.htm (Eri?im Tarihi : 25.05.06)

 

Maliye ve G¨¹mr¨¹k Bakanl???, B¨¹t?e Gider ve Gelir Ger?ekle?meleri (1924-1991), B¨¹MKO Genel M¨¹d¨¹rl¨¹?¨¹, Say?: 1992/3, Ankara, 1992, s. 69-73.

 

Maliye Bakanl???; 2006 B¨¹t?e Gerek?esi, Aral?k 2005.

 

NADARO?LU Halil; Kamu Maliyesi Teorisi, 3. Bask?, Sermet Matbaas?, ?stanbul, 1978.

 

?NER Erdo?an; Cumhuriyet D?nemi T¨¹rk B¨¹t?eleri (1924-1993), Maliye Ara?t?rma Merkezi Yay?n?, ?stanbul, 1994.

 

PINAR Abuzer; Maliye Politikas? Teori ve Uygulama, Nat¨¹rel Yay?nlar?, Ankara, 2006.

 

SAKIN? S¨¹reyya; Mal? Dengesizlik Sorununun ??z¨¹m¨¹nde 'Vergilendirilebilir Kapasite' Yakla??m?, Banka ve Ekonomik Yorumlar Dergisi, Say?: 11, Kas?m 1990.

 

SCHNEIDER Friedrich, ¡°D¨¹nyan?n 110 ¨¹lkesinde Kay?t D??? Ekonominin B¨¹y¨¹kl¨¹?¨¹ ve ?l?¨¹m¨¹¡±, ?eviren: Hasan KAYMAK, T.C. Maliye Bakanl??? APK Kurulu Ba?kanl???, Rapor No: 11, Haziran, 2005, s.1. (Kaynak: http://www.sgb.gov.tr/calismalar/diger_raporlar/kayitdisiekonomininb%C3%BCy%C3%BCkl%C3%BCg%C3%BC.pdf) (Eri?im Tarihi: 25.05.2006)

 

??M?EK Ay?a; ¡°Evaluation of IMF Supported Programs in Turkey (1980-2005): A Public Finance Perspective¡± Journal for Studies on Turkey, Turkish ¨C German Businessmen Association-Bremen University Publication, Bremen, 2005.

 

TANZI Vito; ¡°Fiscal Disequilibrium in Devoloping¡±, World Development, Vol: 10, No: 12, 1982.

 

TOBB, Savurganl?k Ekonomisi Ara?t?rmas?; Nisan 2001.

 

URAL Mert; ¡°Liberalizasyon D?nemlerinde Mal? Piyasalardaki K?r?lganl???n Olu?turdu?u Krizler, Yay?mlanmam?? Doktora Tezi, DE¨¹, SBE, ?zmir, 2003.

 

http://www.gelirler.gov.tr/gelir2.nsf/faalrap1999uyg6?OpenPage (Eri?im Tarihi : 25.05.06)

 

 

 

Sayfa Ba??

adidas Originals NMD fuses iconic nike air max 90 pas cher sac louis vuitton Nike Air Jordan Sneaker f¨¹r Herren Kevin Durant Basketball Shoes Under Armour Curry One MVP Nike Air Max 09 NIKE Offizieller Store Authentic Air Jordans Shoes Nike Presto 2016 release Boots UGG Soldes Cheap adidas NMD Sale Under Armour Scorpion Shoes Nike Air Huarache Ultra Damen Nike Men's Internationalist Sneakers Kyrie 2 Nike FR Nike Roshe Foot Locker Nike Air Presto 2016 3M Nike Air Force 1 Low Derrick Rose 6 Boost-DE Stephen curry shoes Compare Prices