AKADEM<?>KT?SAT

 

 

?OK ULUSLU ??RKETLER (?U?) VE BU ??RKETLER?N DI?A A?ILMADAK? ROLLER?N?N TEOR?K / ELE?T?REL B?R DE?ERLEND?RMES?

 

 

 

???NDEK?LER

 

1. G?R??

 

2. ?OK ULUSLU ??RKETLER (?U?): GENEL B?R BAKI?

2.1. ?ok Uluslu ?irket (?U?) Nedir?

2.2. ?ok Uluslu ?irketlerin ?zellikleri

2.3. ?ok Uluslu ?irketlerin ?rg¨¹tlenme Yap?s? ve Stratejileri

2.4. ¨¹lkelerin ?U?¡¯lara Y?nelik Yakla??mlar?

2.5. ?ok Uluslu ?irketlerin D??a A??lmadaki Rolleri

 

3. SONU?

 

 

 

¡°Onlar? ?entikli tellerle, ?im?ekten alt?n tellerle

tutturmay? ?zledi?im oldu s?k s?k,

o kazan kar?nlar? ¨¹st¨¹nde davul ?alay?m diye

g¨¹mb¨¹r g¨¹mb¨¹r¡±

(F. Nietzsche, B?yle Buyurdu Zerd¨¹?t)

 

1. G?R??

1980 sonras? d¨¹nya ekonomisinde ya?anan temel d?n¨¹?¨¹mlerle birlikte k¨¹resel anlamda yeni bir ekonomik sistemin in?a edildi?ini g?rmekteyiz. Ya?anan geli?melerin ve uygulanan politikalar?n karakteristi?indeki k¨¹resel d?n¨¹?¨¹m mevcut s¨¹recin bu temelde yorumlanmas?na olanak sa?lam??t?r. Ekonomik bir ?er?eveden bak?ld???nda liberal politikalar?n h?z kazanarak uygulama alan? bulmas?, bu alandaki bir ?ok engelin kald?r?lmas?n? zorunlu k?lm??t?r. S¨¹recin gere?i olarak mal, hizmet, ticaret, ve ?zellikle sermaye gibi alanlarda her t¨¹rl¨¹ engelin kald?r?lmas?na y?nelik politikalar hayata ge?irilmi?tir. Uygulanan politikalar?n liberal nitelik ta??mas? ?zellikle az geli?mi? ¨¹lkeler ba?lam?nda ?ok?a tart???lmas?na ve hatta protesto edilmesine yol a?m??t?r.

 

Bu s¨¹re?te k¨¹resel ticaretin geli?mesine paralel olarak ?zellikle geli?mekte olan ¨¹lkelere do?ru yabanc? kaynakl? yat?r?mlar?n miktar?nda art?? g?r¨¹lmektedir. Bu yat?r?mlar bazen gittikleri ¨¹lkelerin geli?mesine katk? sa?larken bazen de b¨¹y¨¹k krizlere yol a?maktad?rlar. Dolay?s?yla ?zellikle son on y?l i?inde ya?anan ve birbirini izleyen b¨¹y¨¹k ekonomik krizler, s?z konusu yabanc? yat?r?mlar?n bir ¨¹lkenin kalk?nmas?na yard?mc? olup olmad?klar? konusunda ?e?itli tart??malar?n ya?anmas?na yol a?m??t?r. Bu ba?lamda, sermeyenin merkezden ?evreye yay?lmas? veya akmas? h?zl? bir seyir izledi ve s¨¹recin bu yerinde ?ok Uluslu ?irketler (?U?) dedi?imiz ulus ?tesi sermaye niteli?indeki kurumlar giderek ?n plana ??kmaya ba?lad?lar. Bu ?irketler, ¨¹retimlerinin emek yo?un a?amas?n? d¨¹?¨¹k emekten bolca faydalanmak i?in ?evre ¨¹lkelere kayd?rmaktad?rlar. Dolay?s?yla k¨¹reselle?menin itici g¨¹c¨¹ olarak de?erlendirilen Do?rudan Yabanc? Yat?r?mlar (DYY) i?te bu ?ekilde ortaya ??kmaktad?rlar.

 

Bu ?al??man?n amac?, k¨¹reselle?me s¨¹recinde h?z kazanan ve k¨¹reselle?menin dinamizmini olu?turan ?ok Uluslu ?irketleri (?U?) ve bu ?irketlerin ¨¹lkelerin d??a a??lmalar?nda oynad?klar? rolleri irdelemektir. Bu ama? do?rultusunda s?z konusu konuya y?nelik olarak teorik ve ele?tirel bir de?erlendirmenin yap?lmas? uygun g?r¨¹lm¨¹?t¨¹r.

 

 

2. ?OK ULUSLU ??RKETLER (?U?): GENEL B?R BAKI?

2.1. ?ok Uluslu ?irket (?U?) Nedir?

K¨¹reselle?me s¨¹recinde, sermayenin adeta ana motoru olan ?ok uluslu ?irketler (multinational corporations) veya ulus ?tesi ?irketler do?rudan yabanc? yat?r?m a??s?ndan hayli ?nemli g?revler ¨¹stlenmi?lerdir. ?U?¡¯lar?n tarihsel arka plan?na bakt???m?zda bu t¨¹r ?irketlerin ?kinci D¨¹nya Sava??ndan sonra, ?zellikle de 1960¡¯lardan sonra h?zla yayg?nla?t?klar?n? g?rmekteyiz. Bu ?ok ulusla?ma furyas?n?n ?nc¨¹leri ABD ?irketleri olurken onlar? Bat? Avrupa, Japonya ve G¨¹ney Kore firmalar? izlemi?lerdir. Peki ?U? tan?m olarak neyi ifade ediyor.

 

Teoride ?ok uluslu ?irketler (?U?) ?e?itli y?nlerden ele al?n?p de?i?ik ?ekillerde tan?mlanm??t?r. Bir tan?m yapmam?z gerekirse ¡°?ok uluslu ?irket do?rudan yabanc? sermaye yat?r?m? yaparak birden fazla ¨¹lkede gelir getiren aktif de?erlere sahip olan veya bunlar? kontrol eden, dolay?s?yla kaynak ¨¹lke d???nda mal ve hizmet ¨¹reten ?zetle uluslararas? ¨¹retim yapan firmad?r¡±. [1] Ba?ka bir tan?m ¡°?ok uluslu ?irket bir ana merkez ile ona ba?l? ?e?itli ¨¹lkelerde ¨¹retimde bulunan ve ana merkezin denetimi alt?ndaki ?ubelerin olu?turduklar? bir b¨¹t¨¹nd¨¹r.¡± [2] Bu tan?mlar? art?rmak m¨¹mk¨¹nd¨¹r, fakat hepsinde genel olarak iki ?l?¨¹t vard?r; sahiplik ve y?netici kadronun milliyet kar???m? ?l?¨¹t¨¹. Birinci ?l?¨¹tte, ana ?irketin sahiplili?inin en az iki ¨¹lkeye ait oldu?unu, ikinci ?l?¨¹tte ?ok uluslu ?irketin y?netim kadrosunun ?e?itli ¨¹lke y?neticilerinden olu?mu? oldu?u belirtilmektedir.

 

 

2.2. ?ok Uluslu ?irketlerin ?zellikleri

?ok uluslu ?irketler bir ¨¹lkeye yat?r?m yapmadan ?nce o ¨¹lkenin ?ok kaynakl?l?k ve ?ok de?erlilik d¨¹zeylerine bakarlar. Bir ¨¹lkedeki f?rsatlar? ve riskleri g?z ?n¨¹nde bulundurarak o ¨¹lkeye girip girmeyeceklerine karar verirler. [3] Bu firmalar?n di?er ¨¹lkelerde yat?r?m yapmas?n?n sebebi yat?r?m?n kendi ¨¹lkelerine g?re daha karl? olmas?d?r. Ancak bu yat?r?m karar?nda sadece karl?l?k de?il yat?r?m?n riski de dikkate al?nmaktad?r. Bu riskler yat?r?m?n yap?laca?? ¨¹lkeye ve zamana ba?l? olarak de?i?mekle beraber, ekonomik ve siyas? nitelikte olabilmektedir .[4]

 

Bu ?ok uluslu ?irketler, ¨¹retimlerinin ?zellikle emek yo?un a?amalar?n? ?evre ¨¹lkeler dedi?imiz az geli?mi? ¨¹lkelerde ger?ekle?tirmek i?in bu ¨¹lkelere do?rudan yat?r?m temelinde fabrikalar ve ¨¹retim tesisleri kurmaktad?rlar. ?¨¹nk¨¹ az geli?mi? ¨¹lkelerde (AG¨¹) emek bol ve ucuzken ayn? zamanda sermaye ?ekme politikalar?na kurban edilen ?evre standartlar? da maliyetlerini d¨¹?¨¹recek seviyededir.

 

?nemli bir olgu da daha ?nceleri faaliyet alanlar? madenler ve plantasyonlar olan daha sonraki d?nemde imalat sanayine y?nelen ?ok uluslu ?irketler, son d?nemde hizmetler (finans, turizm vb.) sekt?r¨¹nde faaliyet g?stermeye ba?lad?lar.[5]

 

?ok uluslu ?irketler, k¨¹resel finans?n geli?mesinde ?nemli rol ¨¹stlenmi?tir. D¨¹nya ticaretinin 2/3¡¯¨¹ d¨¹nya gelirinin 1/3¡¯¨¹ bu kurulu?lara aittir. ?ok uluslu giri?imlerin %55¡¯i ABD; %11¡¯i Japonya, %9¡¯u ?ngiltere, %4,5¡¯i ise Almanya k?kenlidir. Reel sekt?rdeki ve d¨¹nya ticaretindeki geli?meler, ?ok uluslu ?irketlerin do?rudan yat?r?mlar?n?n bir sonucudur. ?ok uluslu ?irketler ?a?da? kapitalizmin dinami?ini olu?turmaktad?r. ?U?¡¯lar ihracat art???nda, teknoloji transferinde, istihdam art???nda, i? verimlili?i gibi geli?mi? y?netim tekniklerinin yay?lmas?nda ?nemli misyon ¨¹stlenmektedirler. ?U? yat?r?mlar?, 1960¡¯lardan beri euro piyasalar? ve bankac?l?k sekt?r¨¹n¨¹n geli?iminde ?nemli katk? sa?lam??t?r. ?U?¡¯lar gerek i?letme sermayesi, gerek d?? ticaret, gerekse sabit sermaye yat?r?mlar?n?n finansman?nda euro piyasalar?ndan artan ?l?¨¹de yararlanm??t?r. [6]

 

A?a??daki grafikte ?ok Uluslu ?irketlerin ¨¹lkeler a??s?ndan say?sal da??l?m? verilmi?tir. Grafikten hareketle 500 ?irketin yar?s?ndan fazlas?n?n ABD ve AB k?kenli oldu?unu s?ylemek m¨¹mk¨¹nd¨¹r. Bunlar? Japonya 126 ?irket ile takip etmektedir.

 


Kaynak: The Fortune Global 500, August 4, 1997¡¯den Adapte eden Rugman, Alan; Global Business, s.14.

* Grafik taraf?m?zdan olu?turulmu?tur.

 

En ba?ta, rakamlara yans?yan bu durumun alt? ?izilmelidir. Bug¨¹n d¨¹nyan?n en b¨¹y¨¹k 500 ?irket s?ralamas?na hem de az?msanmayacak devletleri arkada b?rakarak giren pek ?ok ?irketin varl???n? daha ?nce de dile getirmi?tik. ?yle ki bu g¨¹n bu s?ralamada mesela birinci s?rada yer tutan General Motors (ABD) ?irketinin y?ll?k toplama cirosu T¨¹rkiye Devletinin y?ll?k d?? ticaret hacmini ikiye, ¨¹?e katlamaktad?r! ¨¹lkelerin GSMH rakamlar? ile ?irketlerin toplam sat?? rakamlar? a??s?ndan yap?lan bir s?ralamada 1995¡¯te ilk 100 ?irket i?erisinde 37 k¨¹resel ?irket bulunmaktayd?. Bunun gibi ?rnekler daha ?o?alt?labilir. Ama as?l sorun rakamlarda de?il. ?¨¹nk¨¹ ?nemli olan bu muazzam g¨¹c¨¹n nas?l kullan?ld???, ne t¨¹r bir g¨¹ce d?n¨¹?t¨¹?¨¹d¨¹r. [7]

 

?te yandan k¨¹reselle?meye itici g¨¹? olarak katk? sa?layan Do?rudan Yabanc? Yat?r?mlarda (DYY) son y?llarda b¨¹y¨¹k bir yo?unla?ma g?zlenmektedir. 1990¡¯da en b¨¹y¨¹k 100 ?ok uluslu ?irket, toplam do?rudan yabanc? yat?r?m stokunun ¨¹?te birini ve toplam ak???n?n %14¡¯¨¹n¨¹ olu?turmu?tur. Do?rudan yabanc? yat?r?mlar?n ?n¨¹n¨¹n a??lmas?nda ?¨¹phesiz ?ok Tarafl? Yat?r?m Anla?mas?(MAI: Multilateral Agreement on Investment)¡¯nin katk?s? g?z ard? edilemez. MAI yat?r?m konular?nda ?U?¡¯lar? ulusal h¨¹k?metler kar??s?nda koruyarak bir ¨¹st konuma oturtmaktad?rlar. Yani h¨¹k?metler, ?irketlerin maliyetlerini artt?racak ve karlar?n? d¨¹?¨¹recek her t¨¹rl¨¹ ?evre koruma, halk sa?l??? ve bu nitelikteki politikalar? uygulama yetkisinden mahrum b?rak?lmak istenmektedir. Son tahlilde MAI Anla?mas?, h¨¹k?metleri, yabanc? yat?r?mc?lar? bir?ok konuda korumakla y¨¹k¨¹ml¨¹ uluslar aras? bir anla?mad?r. ¨¹retim alanlar? sat?n alma, tesis kurma, hisse, gayrimenkul ve hammadde sat?n alma bunlar?n ba??nda gelmektedir. [8] Liberal ideologlar taraf?ndan k¨¹reselle?menin anayasas? olarak da adland?r?lan MAI, bir yandan sermaye sahiplerinin ellerini g¨¹?lendirirken di?er taraftan da her t¨¹rl¨¹ ?evre koruma giri?imlerini, ?al??ma ko?ullar?n?n iyile?tirilmesini ama?layan mill? politikalar? ve kamu ??kar?na hizmet eden yat?r?mlar? engellemektedir. Bu ?ng?r¨¹den hareketle MAI¡¯den g¨¹? alarak ¨¹lkelere giren yabanc? yat?r?mlar?n ve onlar?n bu olumsuz etkilerinin -e?er ?nlem al?nmazsa- ?n¨¹m¨¹zdeki s¨¹re?te h?zlanaca??n? s?ylemek m¨¹mk¨¹nd¨¹r.

 

Sonu? olarak bak?ld???nda yabanc? do?rudan yat?r?mlar, kapitalist ekonomilerin do?as?nda olan dalgalanmalar? bar?nd?rmakla birlikte, ?zellikle 1986 sonras?nda, bir ?nceki 1970-86 d?nemine k?yasla h?zl? bir art?? g?stermi?tir. [9]

 

 

2.3. ?ok Uluslu ?irketlerin ?rg¨¹tlenme Yap?s? ve Stratejileri

Bu konudaki en pop¨¹ler tan?m ve strateji belirlemesini g?steren bir ?al??ma Sundaram ve Black (1992) taraf?ndan ger?ekle?tirilmi?tir. Sundram ve Black¡¯e g?re ?ok uluslu ?irketlerin stratejisi iki ana tan?mla belirlenir. Birincisi, d?? otoritenin ?ok kaynakl?l??? ikincisi de de?erlerin ?ok belirleyicili?i. ?ok uluslu ?irketler bir ¨¹lkeye yat?r?m yapmadan ?nce o ¨¹lkenin ?ok kaynakl?l?k ve ?ok de?erlilik d¨¹zeylerine bakarlar. Bir ¨¹lkedeki f?rsatlar? ve riskleri g?z ?n¨¹nde bulundurarak o ¨¹lkeye girip girmeyeceklerine karar verirler. [10]

 

?ok uluslu ?irketler riski y¨¹ksek olsa da yeni f?rsatlar nedeniyle d?? piyasalara girerler. K¨¹reselle?me ?ok de?erlilik ve ?ok kaynakl?l?k d¨¹zeylerinde d¨¹?¨¹r¨¹c¨¹ bir etki yapmaktad?r. Bu nedenle de ?ok uluslu ?irketlerin yabanc? aktiviteleri piyasa yap?lar?ndaki, uluslardaki, etnik yap?lardaki, dillerdeki, g¨¹mr¨¹klerdeki ve hukuk sistemlerindeki farkl?l?klar kalk?ncaya kadar devam edecektir. Bunlar?n kalkmas? da ulus devletlerin sonunu getirecektir. Yani tam k¨¹reselle?me d¨¹zeyi, bu ?irketlerin giri?-??k?? kavramlar?n?n olmad??? her ?eyin homo economicus haline geldi?i bir d¨¹zey olacakt?r. ?ok uluslu ?irketleri irdelerken onlar?n tekelci rekabete yatk?n ?zellikleri oldu?unu bilmemizde fayda vard?r. Bu t¨¹r ?irketler veya i?letmeler ?l?ek ekonominin motor g¨¹?leridirler. Dolay?s?yla ¨¹retim d¨¹zeylerini artt?rmak ve b?ylece y¨¹ksek karlar elde etmek i?in piyasalar?n? geni?letmeleri gerekecektir. Buradan hareketle onlar?n yay?lmac? bir ?zellik ta??d???n? da s?ylemek m¨¹mk¨¹nd¨¹r. [11] ?ok uluslu ?irketlerin izledikleri politikalar? ve stratejileri, girdikleri ¨¹lkeler a??s?ndan sonu? itibariyle farkl?l?k g?stermekte ve bunlar? h?zla b¨¹y¨¹meleri ulus devletleri tehdit etmektedir.

 

 

2.4. ¨¹lkelerin ?U?¡¯lara Y?nelik Yakla??mlar?

1960¡¯l? ve 1970¡¯li y?llarda ?ok uluslu ?irketler ?nem kazan?rken, az geli?mi? ¨¹lkelerin y?neticileri bu ?irketlere ku?kuyla bak?yorlard?. Yabanc? sermayenin millile?tirildi?i y?llard?. Fakat, ?ok uluslu ?irketler b¨¹y¨¹melerini ve yay?lmalar?n? s¨¹rd¨¹rd¨¹. Say?lar?, 1970¡¯te 7000¡¯den, 1992¡¯de 37.000¡¯e y¨¹kseldi ve d¨¹nyadaki ¨¹retici g¨¹c¨¹n yakla??k ¨¹?te birini denetler duruma geldiler. ?ok uluslu ?irketlerin yay?lma ve b¨¹y¨¹me gerekleriyle, yeni ba??ms?zl?k kazanm?? ¨¹lkelerin ba??ms?zl?klar?n? koruma gerekleri ?eli?ik g?r¨¹n¨¹yordu. Zira, ?ok uluslular?n egemenliklerini artt?rd??? ko?ullarda, ulusal, ba??ms?zl???n tehlikeye girece?i d¨¹?¨¹ncesi egemendi. [12] Az geli?mi? ¨¹lkelerin bu s¨¹re?te ?ok uluslu ?irketlere y?nelik yakla??mlar?n?n temlinde s?z konusu ?irketlerin politikalar? yatmaktad?r. ?¨¹nk¨¹ bu ?irketler ?zellikle MAI anla?mas?yla g¨¹? kazanarak ¨¹lkelerin politikalar?n? etkileme g¨¹c¨¹ne ula?m??lard?r. Gelinen noktada bu ¨¹lkelerin a??lmas? genelde kapitalist sermayenin ?zelde ise ?U?¡¯lar?n hareket alan?n? geni?letmek i?in zorunlu g?r¨¹lm¨¹?t¨¹r. Bu ama?la uygulamaya konulan politikalarla ulus devletlerin tasfiyesi ama?lanm?? ve sermayeye daha fazla hareket serbestisi sa?lanm??t?r.

 

Az geli?mi? ¨¹lkelerde ?ok uluslu ?irketlere kar?? yakla??m?n de?i?mesi, bu ¨¹lkelerin y?netimlerinin kalk?nma sorununa yakla??mlar?ndaki de?i?imin bir sonucudur ve onunla uyumludur. [13]

 

 

2.5. ?ok Uluslu ?irketlerin D??a A??lmadaki Rolleri

Geli?mi? bat? ¨¹lkeleri kaynakl? (Ba?ta ABD k?kenli) ?U?¡¯un geldikleri YG¨¹¡¯n¨¹n d??a a??lma derecesini artt?rmalar? iki nedenle ilgilidir. Birincisi, ?U? faaliyetleri bir ¨¹lkede h?zland???nda d??a a??lma y?n¨¹nde o ¨¹lke ¨¹zerinde bask?lar?n ortaya ??kmas?d?r. ?kincisi de YG¨¹¡¯lerin ?zellikle d??a a??k b¨¹y¨¹me stratejisini se?enlerin, ?U?¡¯u kendilerine daha fazla ?ekebilmek i?in, ekonominin d??a daha ?ok a??lmas?n? sa?layacak politika uygulamalar? getirmeleridir. Buna belki bir ¨¹?¨¹nc¨¹s¨¹ de eklenebilir. Bu da i?inde ya?ad???m?z son durgunlu?a kadar geli?mi? Bat? ¨¹lkelerinin ?e?itli g¨¹mr¨¹k tavizlerini YG¨¹¡¯ye ve burada yerle?en ?U?¡¯un kendi pazarlar?na yapt?klar? ihracata tan?m?? olmalar?d?r. ?U? yaln?z ihracata d?n¨¹k de?il, ama ithal-ikameci sanayilerine d?n¨¹k yat?r?mlar yapt?klar? zaman da (bunlar?n olmad?klar? duruma oranla) ekonominin d??a a??kl?k derecesini artt?rma yolunda bir bask? olu?tururlar. [14]

 

?zellikle sermaye k?tl??? ?eken az geli?mi? ¨¹lkelerde bu t¨¹r yat?r?mlara duyulan ihtiya? ¨¹lkenin d??a a??lmas?nda ?nemli bir etkendir. S?z konusu ¨¹lkeler daha fazla sermaye ?ekebilmek i?in yabanc? ?irketlere kap?lar?n? a?makla kalm?yorlar ayn? zamanda onlar?n rahat hareket edebilmeleri i?in ve ??k??lar?n? engellemek i?in te?vik edici politikalar uygulamaktan da geri kalm?yorlar. ?U? yat?r?mlar?na istihdam olu?turma gibi olumlu etkilerinden dolay? da izin verilmektedir.

 

Bu konudaki di?er bir zorunlulu?un gere?i olarak ?zellikle ?z kaynaklar?n yetersiz oldu?u ve d?? bor?larla yat?r?m yapman?n riskli ve pahal? oldu?u durumlarda yabanc? sermayeden faydalanmak ?nem arz etmektedir. [15]

 

?¨¹nk¨¹ Stiglitz¡¯in belirtti?i gibi yabanc? ?irketler teknik uzmanl??? ve yabanc? piyasalara eri?imi beraberinde getirirler ve yeni istihdam olanaklar? olu?tururlar. Ayr?ca yabanc? ?irketlerin finans kaynaklar?na eri?imi vard?r; yerli finans kurulu?lar?n?n zay?f oldu?u geli?mekte olan ¨¹lkelerde bu, ?zellikle ?nemlidir.[16]

 

YG¨¹ k?kenli ?U?¡¯ta d??a d?n¨¹k b¨¹y¨¹yen ¨¹lkelerde d??a a??kl?k derecesini artt?r?c? niteliktedir. Bir kere, bunlar, geli?mi? ¨¹lkelerin pazarlar?na giri?i s?n?rlayan etkenleri atlamak i?in (t?pk? geli?mi? ¨¹lke k?kenliler gibi) ¨¹lkeden ¨¹lkeye s??rayarak, ihracat? devam ettirmektedir. ?rne?in Hong-Kong¡¯daki dokuma firmalar? ¡°g?n¨¹ll¨¹ ihracat kotalar?¡± yoluyla ihracatlar?n? s?n?rlama durumunda kald???nda, ?nce Singapur¡¯a g?? etmi?; Singapur¡¯a kota kondu?unda Malezya¡¯da ve Tayland¡¯da yavru ?irketler kurmu?; son olarak da AET¡¯nin tavizlerinden yararlanmak i?in Mauritius Adas?na yerle?mi?tir. Benzer giri?imler ayn? nedenle, G.Kore¡¯nin ve Tayvan¡¯?n ayakkab? ve televizyon firmalar?nda g?zlenmektedir. ¨¹cret art??lar? da YG¨¹ k?kenli ?U?¡¯un d?? d¨¹nyaya ??kmalar?n?n bir nedenidir. ?ok uluslula?ma yoluyla, bunun yol a?abilece?i ihracat daralmas? atlat?l?rken, yavru ?irketlerin sa?lad??? ithalat ve kar transferleri bunun yerini almaktad?r. ?zellikle Uzak Do?u ¨¹lkelerinin, bir zamanlar ¡°d¨¹?¨¹k ¨¹cret cenneti¡± say?lmas?, geli?mi? ¨¹lke k?kenli ?U?¡¯lar? buralara ?ekmi?tir. [17] Amerikan Mc Donald¡¯s ?irketi de bu ama? do?rultusunda ?in¡¯deki ucuz eme?i s?m¨¹rmekten geri kalmam??t?r.

 

Bu durum ?irketlerin maliyetlerini azaltt??? gibi y¨¹ksek karlar?n elde edilmesinde de temel rol¨¹ oynamaktad?r. Son tahlilde bu t¨¹r ?U? yat?r?mlar?yla az geli?mi? ¨¹lkeler s?n?rlar?n? d?? yat?r?mlara a?makta ve onlar? ?zendirici politikalar? hayata ge?irmektedirler. Az geli?mi? ¨¹lkelerin d??a a??lma pahas?na uygulad?klar? politikalara ra?men gelen ?irketler pek de iyi niyetli gelmiyorlar. Bu durumu Nobel ?d¨¹ll¨¹ iktisat?? J. Stiglitz ??yle a??kl?yor:

 

¡°?ok uluslu ?irketler, geli?mekte olan ¨¹lkelerde ?al??ma ?artlar?n? geli?tirmek i?in ellerinden geleni yapm?yorlar. Kendi ¨¹lkelerinde yava? yava? ald?klar? dersleri yaln?zca a?ama a?ama hat?rl?yorlar. ?al??ma ?artlar?n? iyile?tirmek, i?i verimlili?ini artt?rabilir ve genel maliyetleri azaltabilir ya da en az?ndan fazla artt?rmaz.¡± [18]

 

?ok uluslu ?irketleri ¡°d¨¹nyan?n yeni efendileri¡± olarak nitelendiren Ba?kaya¡¯ya g?re 1800¡¯l¨¹ y?llar?n sonu ve 1900¡¯l¨¹ y?llar?n ba??nda ¡°kendi¡± devletlerini arkalar?na alarak d¨¹nyay? yeniden payla?ma yar???na giren b¨¹y¨¹k firmalar?n yerini 1990¡¯larda devletleri ?nlerine kat?p kovalayacak g¨¹ce ula?m?? ?ok uluslu dev firmalar alm?? bulunuyor. General Motors¡¯un y?ll?k cirosu Danimarka¡¯n?n GSMH¡¯sinden fazla. Exxon¡¯un cirosu Norve?¡¯in, Toyota¡¯n?n cirosu da Portekiz¡¯in GSMH¡¯sinden daha fazla... En b¨¹y¨¹k d?rt ?ok uluslu ?irketin (transnasyonalin) y?ll?k cirosu ?in¡¯in GSMH¡¯sine e?it; ama, t¨¹m Afrika K?tas?n?n GSMH¡¯sinden daha da fazla... B?ylesi bir d¨¹nyada devlet-sermaye ili?kisinin yeni bir ¡°g?r¨¹nt¨¹¡± almas? ka??n?lmazd?r. [19]

 

 

3. SONU?

Yap?lan de?erlendirmeler ?????nda, ?ok Uluslu ?irketlerin ?zellikle 1960¡¯lardan itibaren gitgide ivme kazanan bir tempoda ve ?ncelikle Amerikan k?kenli ?irketlerin ABD d???nda yay?lmalar?yla 1945-1975 d?nemine damgalar?n? vurduklar?n? ve k¨¹reselle?menin zeminini, zihniyetini haz?rlamakta, ?n¨¹n¨¹ a?makta belirli etkenlerden biri olduklar?n? s?yleyebiliriz.

 

Dolay?s?yla k¨¹reselle?me s¨¹recinde ?ok uluslu ?irketlerin artarak b¨¹y¨¹yen rolleri a??k olarak ortadad?r. Bu ?irketlerin geli?mekte olan ¨¹lkeler a??s?ndan en pozitif taraf? yabanc? yat?r?md?r. Ancak yabanc? yat?r?m?n ekonomik b¨¹y¨¹meye katk?s? konusundaki tart??malar devam etmekle birlikte ekonomik b¨¹y¨¹meyi olumlu ya da olumlusuz etkiledi?ini iddia eden bir ?ok ?al??ma bulunmaktad?r. Kesin olarak ekonomistlerin ?o?unun konumuzla ilgili olarak kabul etti?i temel bir nokta bulunmaktad?r. Bu noktay? referans alarak ¨¹lkeler aras?ndaki ki?i ba??na d¨¹?en gelir fark?n?n, yoksul ¨¹lkeler aleyhine artarken zengin kul¨¹b¨¹n durumunun daha iyiye do?ru gitti?i ?eklinde bir sonuca varabiliriz.

 

Bu perspektiften hareketle genelde DYY¡¯lerin ?zelde ise ?U?¡¯lar?n ¨¹lkelerin ekonomik b¨¹y¨¹melerine katk? sa?lay?p sa?lamad?klar? konusunda da ?e?itli tart??malar ve retorikler geli?tirilmi?tir. Dolay?s?yla, hem k¨¹reselle?menin hem de onun itici g¨¹c¨¹ olan DYY¡¯ler?n AG¨¹¡¯lerdeki gelir da??l?m?n? olumsuz etkiledi?ini ve mevcut s¨¹recin ?zellikle AG¨¹¡¯ler ba?lam?nda pek ?ok s?k?nt?y? beraberinde getirdi?ini s?ylemek m¨¹mk¨¹nd¨¹r. ?al??ma boyunca bir do?rudan yat?r?m olarak ele al?n?p irdelenen ?ok uluslu ?irketlerin (?U?) ¨¹lkelerin d??a a??lmalar?nda temel rol oynad?klar? gibi s?z konusu ¨¹lkelere yapt?klar? yat?r?mlarla yerli ¨¹reticilere bir ?ok konuda s?k?nt? ya?att?klar? g?r¨¹lm¨¹?t¨¹r. ?zellikle rekabet avantaj? oldu?u alanlarda yat?r?m yapan ?irketler bir yandan pazar paylar?n? geni?letirken di?er yandan da yerli rakiplerini pazardan silmeye ?abalam??lard?r. ?te yandan ?U?¡¯lar?n tehditleri sadece yerli ?irketlere y?nelik olmam??; tehditler, ulus devlet d¨¹zlemine de ta??nm??t?r. Ya?anan k¨¹resel ekonomik krizlerde ve az geli?mi? ¨¹lkeler ba?lam?nda ya?anan emek s?m¨¹r¨¹s¨¹nde de aktif rol oynayan ?U?¡¯lar, mevcut konumlar? itibariyle s¨¹reci kendi lehlerine ?evirmeyi ba?arm??lard?r. Dolay?s?yla mevcut k¨¹reselle?me s¨¹reci bu temelde geli?me g?stermektedir.

 

?U? yat?r?mlar? ile ilgili olarak yap?lan de?erlendirmelerin tamam?nda hemfikir olunan nokta; bu ?irketlerin d??a a??lmada temel rol oynad?klar? fakat bu rollerini ?zellikle az geli?mi? ¨¹lkelerin aleyhine kulland?klar?d?r. Bu noktada yap?lacak olan sermaye ?ekmek u?runa bu ?irketlerin dayatmalar?na ve bask?lar?na boyun e?memektir. ?¨¹nk¨¹ sermayenin s?n?rlar?n? geni?letmeyi ama? edinen bu ?irketler i?in ?nlerindeki engelin devlet olmas? pek fazla bir ?ey ifade etmemektedir. Gelinen noktada ?zellikle geli?mekte olan ¨¹lkelerin, ekonomik b¨¹y¨¹me ve kalk?nma ad?na ve daha ?ok sermaye ?ekebilmek i?in bu ulus ?tesi ?irketlere ve faaliyetlerine bo?un e?diklerini g?r¨¹yoruz.

 

 

Deniz ?zyak???r

Kafkas, ?ktisat, Y¨¹ksek Lisans Program?.

dozyakisir@gmail.com

 

http://www.akademiktisat.net

 

 

 

D?PNOT - REFERANS

[1] Karluk,a.g.m ,s.184-259

[2] Seyido?lu,H.; Ekonomik Terimler S?zl¨¹?¨¹, G¨¹zem Yay?nlar?, No:4, Ankara, Ocak 1992, ss.31-132

[3] ?zdemir, a.g.m ,s.239

[4] Seyido?lu, a.g.k ,s.570

[5] Ba?kaya, a.g.m, s.186

[6] Kar& Ar?kan, a.g.k ,s.17

[7] G¨¹ven?, a.g.k ,s.115

[8] ?zyak???r, Deniz, ¡°K¨¹reselle?me¡±, Yay?nlanmam?? Lisans Tezi, 19 May?s ¨¹niversitesi, ¨¹.?.?.B.F, Samsun, 2004, s.21

[9] Tonak, a.g.k. s.38

[10] Sundaram A.K.&Black J.S.,a.g.m. ss.729-757

[11] ?zdemir, a.g.m. s,240

[12] Ba?kaya, a.g.k. s.183 (F. Ba?kaya¡¯ya g?re yabanc? sermaye yeni ba??ms?zl??a kavu?an ¨¹lkeler i?in yeni bir ?ey de?ildi ama, ?ok uluslu ?irketler yeniydi ve do?rudan s?m¨¹rgecili?in tasfiye edilmesiyle, n¨¹fuz b?lgelerinin ortadan kalkmas?, bu b?lgeleri farkl? ¨¹lkelerin firmalar?n?n rekabet alan? haline getirdi. Asl?nda ?eli?ik gibi g?r¨¹nse de, s?m¨¹rgecili?in tasfiyesi Bat?l? b¨¹y¨¹k firmalar?n hareket alan?n? geni?letmi?ti. Ba?kaya, Fikret; Kalk?nma ?ktisad?n?n Y¨¹kseli?i ve D¨¹?¨¹?¨¹, ?mge Kitabevi, Ankara, Aral?k 2000.s.183-184)

[13] Ba?kaya, a.g.k. s.186

[14] Kazgan, a.g.k. s.97-98

[15] Zengin, a.g.m, s.52 (Bu konuyla ilgili olarak bak?n?z: Ahmet Ulusoy-Birol Karakurt, T¨¹rkiye¡¯ye Y?nelik Sermaye Hareketleri ve Ekonomik Etkileri, Banka-Ekonomik Yorumlar, Y?l : 38, Say?: 1, Ocak 2001, s:45.)

[16] Stiglitz, a.g.k. s.89 ( ¡°Bunlar?n yan?nda baz? olumsuzluklar da var. Yabanc? ?irketler ¨¹lkeye geldi?inde genellikle yerli rakiplerini ortadan kald?r?rlar, yerli sanayiyi geli?tirmeyi ummu? olan k¨¹?¨¹k i? adamlar?n?n h?rslar?n? ezip ge?erler. Bunun bir?ok ?rne?i var. D¨¹nyan?n d?rt bir yay?ndaki me?rubat ¨¹reticileri, Coca-Cola ve Pepsi, ¨¹lkelerinin piyasas?na girdi?inde ezildiler. Yerli dondurma ¨¹reticileri, Unilever¡¯in dondurmalar?yla rekabet edemeyeceklerini fark ettiler.¡± Stiglitz, Joseph.E; K¨¹reselle?me B¨¹y¨¹k Hayal K?r?kl???, Plan B Yay?nc?l?k, ?ev: Arzu Ta???o?lu & Deniz Vural, 3. Bask?, ?stanbul, Kas?m 2004.s.89 ; Pepsi-Cola ile ilgili olarak daha detayl? bilgi i?in bak?n?z: Rutherford Paul; ¡°Amerikan?n ¨¹st¨¹nl¨¹?¨¹ ¨¹zerine ?al??malar¡±,adl? makalenin i?inde ¡°Pepsi¡¯nin Yeni Ku?a?? (1984-1986)¡±, Yeni ?konalar Televizyonda Reklam Sanat?, ?ev: Musatafa K. Ger?ekler, Yap? Kredi Yay?nlar?,?stanbul, Ekim 2000, s.73.)

[17] Kazgan, a.g.k, s.103-104 (?ok uluslu bir ?irket olan Mc Donald¡¯s ucuz emek yoluyla ?zellikle Uzak Do?u¡¯yu kendisine mesken edinmi?tir. Bu konuda J.G. Allard ?unlar? s?yl¨¹yor: Mc Donald¡¯s¡¯?n da??tt??? oyuncaklar, g¨¹nde 16 saat boyunca kar?n toklu?una ?al??t?r?lan ?inli ?ocuklar taraf?ndan ¨¹retiliyor. Allard, Jean-Guy; ¡°Mc Donald¡¯s Kaderiyle Y¨¹z Y¨¹ze¡±, T¨¹rk?esi: Cosmopolitik, ¨¹? ayl?k D¨¹nya Solu Dergisi, Say?: 1, Ekim 2001, s.156.)

[18] Stiglitz, a.g.k. s.90.

[19] Ba?kaya, a.g.m. s.104. Ba?kaya, Fikret; ¡°Sermayenin K¨¹reselle?mesi veya Neo-Liberalizmin Vah?eti¡±, Avrupa-Merkezcilik ,Resmi ?deoloji, Bilim ve Sosyalizm, ?zg¨¹r ¨¹niversite Forumu Kitapl???:45, Maki Bas?n Yay?n, Ankara, Mart-2004 s.85-117.

 

 

 

KAYNAKLAR

Allard, Jean-Guy ; ¡°Mc Donald¡¯s Kaderiyle Y¨¹z Y¨¹ze¡±, T¨¹rk?esi: Cosmopolitik, ¨¹? Ayl?k D¨¹nya Solu Dergisi, Yap?m Matbaas?, Say?: 1, Ekim 2001

 

Ba?kaya, Fikret; Kalk?nma ?ktisad?n?n Y¨¹kseli?i ve D¨¹?¨¹?¨¹, ?mge Kitabevi, Ankara, Aral?k 2000.

 

G¨¹ven?, Naz?m; Globalizm, ?ZM¡¯ler Dizisi 15, BDS Yay?nlar?, ?stanbul, 1998

 

Kar, Muhsin&Harun, Ar?kan; Avrupa Birli?i Ortak Politika ve T¨¹rkiye, Beta Yay?nlar?, ?stanbul, Ekim 2003.

 

Karluk, S. R?dvan; ¡°?ok Uluslu ?irket ¨¹zerine Bir inceleme¡±, Eski?ehir ITIA Dergisi, C.8, No:2, Haziran 1997.

 

Kazgan, G¨¹lten; Ekonomide D??a A??k B¨¹y¨¹me, Alt?n Kitaplar Yay?nevi, 2.Bas?m, ?stanbul, 1988.

 

?zdemir, Durmu?; ¡°K¨¹reselle?me, Ekonomik B¨¹y¨¹me ve ?ok Uluslu ?irketler¡±, DO?U BATI, Y?l:5, Say?:18, ?ubat, Mart Nisan, 2002.

 

?zyak???r, Deniz; ¡°K¨¹reselle?me¡±, Yay?nlanmam?? Lisans Tezi, 19 May?s ¨¹niversitesi, ¨¹.?.?.B.F Samsun, 2004.

 

Rutherford Paul; ¡°Amerikan?n ¨¹st¨¹nl¨¹?¨¹ ¨¹zerine ?al??malar¡±, Yeni ?konalar, Televizyonda Reklam Sanat?, ?ev: Mustafa K. Ger?ekler, Yap? Kredi Yay?nlar?, ?stanbul, Ekim 2000

 

Seyido?lu, H.; Uluslararas? ?ktisat: Teori Politika ve Uygulama, 9.B., G¨¹zem Yay?nlar?, ?stanbul,1993.

 

Seyido?lu,H.; Ekonomik Terimler S?zl¨¹?¨¹, G¨¹zem Yay?nlar?, No:4, Ankara, Ocak 1992.

 

Stiglitz, Joseph.E; K¨¹reselle?me B¨¹y¨¹k Hayal K?r?kl???, Plan B Yay?nc?l?k, ?ev: Arzu Ta???o?lu & Deniz Vural, 3. Bask?, ?stanbul, Kas?m 2004.

 

Sundaram, A.K.& Black.J. S.; ¡°The Environment and Internal Organization of Multinational Enterprises¡±, Academy of Management Review, MIT Press Vol 17, No 4, 1992.

 

Tonak, E. Ahmet; K¨¹reselle?me; Emperyalizm, Yerelcilik, ???i S?n?f?, Derleyen: E. Ahmet Tonak, ?mge Kitabevi Yay?nlar?, 2. Bask?, Ankara, Ekim 2004.

 

Zengin, Ahmet; ¡°T¨¹rkiye Ekonomisi A??s?ndan Do?rudan Yabanc? Sermaye Yat?r?mlar?na ?li?kin Bir De?erlendirme¡±, ?ktisat, ??letme ve Finans, Y?l:18, Say?:203, 2003.

 

 

 

Sayfa Ba??

Nike Roshe Run Shoes Cheap Jordan Superfly 4 big saving on nike free 5.0 zwarte huaraches Nike Air Presto Herren Newest Styles Of Womens Mens Nike Roshe Run Trainer online Nike Air Max Darwin 360 Herren Kobe 11 Shoes for sale Official Nike Air Yeezy 2 For Sale Wholesale Nike Air Max 95 On Sale Nice Kicks x adidas NMD eBay adidas zx 750 Amazon Air Jordan 12 Kixify Marketplace adidas super star 80s Air Jordan 4 Premium 2015 Cheap Nike Air Max Shoes On Sale 70% Off buy real outlet air jordan,air jordan 11 nicekicks Urspr¨¹ngliche Adidas Predator Instinct FG Air Jordan Future Footaction nike presto luft