TÜRKİYE’NİN MUKAYESELİ
ÜSTÜNLÜĞE SAHİP OLDUĞU HİZMET ALT SEKTÖRLERİNDEN İNŞAAT; SORUNLAR VE İMKÂNLAR
İÇİNDEKİLER:
ÖZET
ABSTRACT
I.GİRİŞ
II.TÜRKİYE’NİN ULUSLARARASI HİZMET TİCARETİNDEKİ YERİ VE
STRATEJİK HİZMET ALT SEKTÖRLERİ
III.TÜRKİYE’DE İNŞAAT HİZMETLERİ
A.İnşaat Sektörünün Toplam Hizmetler İçindeki Yeri
B.İnşaat Sektörünün Yapısı
C.İnşaat Hizmetlerinde Karşılaşılan Sorunlar ve Bazı
Teklifler
D.İnşaat Hizmetlerinde Gelişmeler ve İmkânlar
IV.DEĞERLENDİRME VE SONUÇ
ÖZET
Her ülkenin
üretimde sahip olduğu bazı üstünlükleri vardır. Ülkeler, söz konusu
üstünlüklerinden faydalanarak mal ve hizmet üretimlerini artırmaya ve
ticaretini gerçekleştirerek gelir seviyelerini yükseltmeye çalışmaktadır.
Uluslararası İktisatta bu kapsamda ağırlıklı olarak ele alınan teori,
Mukayeseli Üstünlükler’dir.
Hizmet
ticareti açısından bir ülkenin sahip olabileceği üstünlükler arasında çeşitli
faktörler sıralanabilir: Mesela; insan kaynağı, bilgi birikimi, teknolojik alt
yapı ve kabiliyet donanımı gibi faktörler bunlardan bir kısmıdır. Dolayısıyla
bir ülke bu ve benzeri üstünlüklerinden faydalanarak hizmet üretimini nispeten
düşük maliyetle gerçekleştirebilir ve uluslararası alanda ticarî payını
artırabilir.
Her ülkenin
bütün hizmet alt sektörlerinde aynı derecede başarılı olması mümkün
olmayabilir. Bu sebeple, Mukayeseli Üstünlükler Teorisi çerçevesinde mal
ticaretinde uygulandığı gibi, hizmet ticaretinde de sadece belli alt
sektörlerde uzmanlaşmaya gidilmesi gerekmektedir. Böylece ticarî açıdan daha
başarılı olunabilecektir.
Türkiye’nin
de hizmet ticareti açısından sahip olduğu bazı üstünlükleri vardır. Dolayısıyla
bunlar dikkate alınarak hangi alt sektörlerde mukayeseli üstünlüklere sahip
olunduğuna ilişkin tespitler yapılabilir. Bu gerçekleştirilirken bazı
sınıflandırmalardan faydalanılabilir. Bu çerçevede kullanılabilecek
sınıflandırmalardan birine göre hizmetler; teknoloji içeriklerine göre “Bilgiye
dayalı” ve “Geleneksel” olmak üzere iki grupta ele alınmaktadır.
Bu
çalışmada, “Bilgiye dayalı hizmetler” dahilinde inşaat sektörü ele
alınmaktadır. İnşaat kapsamında; mimarlık-mühendislik, teknik müşavirlik ve
müteahhitlik hizmetleri toplu şekilde değerlendirilmektedir. Çalışmada,
öncelikle Türkiye’nin hizmet ticaretine ilişkin incelemeler yapılmakta, daha
sonra alt dalları itibariyle inşaat sektörü ayrıntılı bir şekilde ele
alınmaktadır.
Anahtar Kavramlar:
Hizmetler, Hizmet ticareti, Uluslararası Ticaret, Mukayeseli
üstünlükler, İnşaat sektörü, Mimarlık-Mühendislik hizmetleri, Teknik Müşavirlik
hizmetleri, Müteahhitlik Hizmetleri.
CONSTRUCTION, AS ONE
OF THE SUB-SERVICE SECTORS IN WHICH TURKEY HAS COMPARATIVE ADVANTAGES; ISSUES
AND POSSIBILITIES
ABSTRACT
Each
country has some advantages in production. A country endeavours to increase
production of goods and services through its comparative advantages, and thus
raises its income level by trading them. It is “Theory of Comparative
Advantages” that is mainly used in International Economics for explaining the
matter.
Various
factors among advantages that a country has in trade in services may be
mentioned. For instance; the factors such as human capital, information
accumulation, technological infrustructure and skills endowment are some of
them. Therefore, a country can realize its production relatively cheaper by
benefiting from such advantages, and it might increase its commercial share
worldwide.
All
countries can not be successful in all sub-service sectors at the same level.
Consequently, according to the Theory of Comparative Advantages, as it is in
trade in goods, they should specialize only on some sub-service sectors. Thus,
it will be possible to be more successful in international trade.
Turkey also
has some comparative advantages in trade in services. So, it is possible to
determine which sub-service sectors it has comparative advantages in. When
doing this, some classifications might be used. According to one of the
classifications that can be used in this context, services are taken into
account in two categories which are “Information based” and “Traditional”
In this
article, “construction sector” as one of the “information based services” is
dealt with. In context of construction sector, “architecture-engineering
services, technical consultancy services and contracting services” are studied.
In the article, first of all, the share of Turkey in trade in services is
researched. Then, construction sector as to its sub-services is studied in
details.
Key Concepts:
Services, Trade in services, International trade,
Comparative advantages, Construction, Architecture-Engineering services,
Technical consultancy services, Contracting services.
I.GİRİŞ
Mukayeseli Üstünlükler
Teorisi’ne göre ülkeler, üretiminde nispî olarak avantajlı oldukları malların
üretiminde uzmanlaşmalı ve uluslararası ticarî paylarını artırmaya
çalışmalıdır. Esasen, mal ticaretine yönelik ortaya konan bu teorinin hizmet
ticaretine uygulanmasını engelleyen bir durum yoktur. Dolayısıyla aynı mantıkla
hareket etmek üzere, hizmet ticareti açısından üstünlük olarak kabul
edilebilecek faktörlerin dikkate alınmasıyla bazı değerlendirmelerin
yapılabilmesi mümkündür.
Her ülkenin
bütün sektörlerde üstünlüğe sahip olması zordur. Mesela; kimi ülkeler finansal
hizmetlerde mukayeseli üstünlüğe sahipken, kimisi inşaat hizmetlerinde
üstünlüğe sahip olabilir. Dolayısıyla hereket noktası, hangi sektörlerde
uzmanlaşılması gerektiğine ilişkin stratejilerin tespitine odaklanmalıdır.
Ülkemiz,
hizmet ticareti açısından; insan kaynağı, bilgi birikimi, teknolojik alt yapı,
kabiliyet donanımı vb. açılardan belli ölçüde üstünlüklere sahip olup, bu
çerçevede özellikle bazı sektörlerde önemli bir potansiyel taşımaktadır. Burada
ülke olarak uluslararası hizmet ticaretindeki payımızı artırmamıza imkân
sağlayacak sektörlerden inşaat üzerinde durulmaktadır. Türkiye’nin sahip olduğu
mukayeseli üstünlükler dikkate alındığında, inşaatın stratejik nitelikli bir
sektör olduğu ifade edilebilir. Dolayısıyla, sektöre yönelik sistematik ve
kurumsal yaklaşımların sergilenmesi gerekmektedir. Bu çerçevede, sektörün
sorunlarının giderilmesi ve uygun zeminlerde faaliyette bulunması
sağlanmalıdır. Böylece, Türkiye’nin uluslararası ticarî payının artmasında
inşaat sektörü, üzerine düşen rolü yerine getirebilecektir. İnşaat sektörü
kapsamında; mimarlık-mühendislik, teknik müşavirlik ve müteahhitlik hizmetleri
toplu şekilde dikkate alınmaktadır.[1]
II.TÜRKİYE’NİN ULUSLARARASI HİZMET TİCARETİNDEKİ YERİ VE
STRATEJİK HİZMET ALT SEKTÖRLERİ
DTÖ
verilerine göre, dünyanın belli başlı 46 ülkesinin toplam ihracatının %19,3’ü
ticarî hizmetlerden oluşurken; Türkiye için bu oran %28,4’tür. Hizmet ithalâtı
açısından bu oranlar sırasıyla %19,6 ve %12,3’tür. Bu durum, Türkiye’nin dünya
ortalamasının üzerinde bir ihracatçı ve dünya ortalamasının altında bir
ithalâtçı olduğunu ortaya koymaktadır. (Kırval, 2001: 156)
Türkiye’nin
mal ticaretinden elde ettiği gelir, hizmet ticaretindekine göre daha yüksektir.
1985 yılı itibariyle hizmet ticaretinden elde edilen gelirin mal ihracatından
elde edilen gelire oranı, %39,7’dir. Bu oran, 1990 yılında %68,9’a
yükselmiştir. (Dura, Atik, 2002: 243) Sonraki yıllar itibariyle oran
değişiklikler göstermektedir. Fakat hem mal hem de hizmet gelirinde artışlar
gerçekleşmektedir.
Türkiye’nin
hizmet gelir ve gider tutarları, genel olarak olumlu bir gelişim
göstermektedir. Mal ticaretine paralel olarak hizmet ticaretimiz de
artmaktadır. Türkiye’nin hizmet ticaretine ilişkin inceleme yapıldığında, göze
çarpan bazı önemli hizmet ticareti işlemleri şöyledir:[2]
İnşaat, Ulaştırma, Turizm ve Diğer hizmetler.
1975
yılında hizmet ihracatında dünyada 36.sırada yer alan Türkiye, 1990’da 23.;
1998’de ise 17.sırada yer almıştır. 1980’li yıllarda ve 1990’ların başında
özellikle turizm sektörünün gelişmesinden kaynaklanan bu olgu, Türkiye’yi
dünyanın başlıca hizmet ihracatçıları arasına sokmuştur. Türkiye’nin 1997
yılında dünya hizmet ihracatındaki ve ithalâtındaki payı, sırasıyla %1,5 ve
%0,6’dır. Türkiye uzun süre hizmet ithalâtında ilk 40 ülke arasına girememiş,
1997 yılında ise 33.sırada yer almıştır. Türkiye, dünyanın hizmet ticareti
bilançosu fazla veren ülkelerindendir. Türkiye’nin hizmet ihracatı içinde ilk
sırayı alan turizm gelirinde 1980-95 döneminde yaklaşık dört kat, 1988-98
yılları arasında ise 3 katın üzerinde bir artış sağlanmıştır. Aynı dönemde
turizm giderlerindeki artış ise %490’a yakındır. Turizmi izleyen gelir kalemi
inşaattır. Bu alanda Türkiye firmaları uluslararası sözleşmelerin yaklaşık
%9’una sahiptir. İnşaat sektörünün ardından taşımacılık sektörü, üçüncü gelir
kaynağıdır. Mesela, deniz taşımacılığında Türkiye, sahip olduğu kapasite ile
17.sırayı almaktadır. (DPT, 2000: 50-52)
TABLO 1: DÜNYA HİZMET TİCARETİNDE BAŞLICA İHRACATÇI VE
İTHALÂTÇI ÜLKELER (2004, Milyon $, %)
|
Sıra |
İhracatçı |
Değer |
Pay |
Yıllık |
|
Sıra |
İhracatçı |
Değer |
Pay |
Yıllık |
|
|
|
|
|
Değişim |
|
|
|
|
|
Değişim |
|
1 |
ABD |
318,3 |
15,0 |
11 |
|
1 |
ABD |
260,0 |
12,4 |
14 |
|
2 |
İngiltere |
171,8 |
8,1 |
18 |
|
2 |
Almanya |
193,0 |
9,2 |
13 |
|
3 |
Almanya |
133,9 |
6,3 |
15 |
|
3 |
İngiltere |
136,1 |
6,5 |
14 |
|
4 |
Fransa |
109,5 |
5,1 |
12 |
|
4 |
Japonya |
134,0 |
6,4 |
22 |
|
5 |
Japonya |
94,9 |
4,5 |
25 |
|
5 |
Fransa |
96,4 |
4,6 |
18 |
|
6 |
İspanya |
84,5 |
4,0 |
11 |
|
6 |
İtalya |
80,6 |
3,8 |
10 |
|
7 |
İtalya |
82,0 |
3,9 |
17 |
|
7 |
Hollanda |
72,4 |
3,5 |
11 |
|
8 |
Hollanda |
73,0 |
3,4 |
16 |
|
8 |
Çin |
71,6 |
3,4 |
31 |
|
9 |
Çin |
62,1 |
2,9 |
34 |
|
9 |
İrlanda |
58,4 |
2,8 |
12 |
|
10 |
Hong Kong |
53,6 |
2,5 |
18 |
|
10 |
Kanada |
55,9 |
2,7 |
12 |
|
11 |
Belçika |
49,3 |
2,3 |
14 |
|
11 |
İspanya |
53,7 |
2,6 |
18 |
|
12 |
Avusturya |
48,3 |
2,3 |
14 |
|
12 |
Kore |
49,6 |
2,4 |
25 |
|
13 |
İrlanda |
46,9 |
2,2 |
24 |
|
13 |
Belçika |
48,3 |
2,3 |
14 |
|
14 |
Kanada |
46,8 |
2,2 |
11 |
|
14 |
Avusturya |
47,1 |
2,2 |
14 |
|
15 |
Kore |
40,0 |
1,9 |
27 |
|
15 |
Hindistan |
40,9 |
2,0 |
... |
|
16 |
Hindistan |
39,6 |
1,9 |
... |
|
16 |
Singapur |
36,2 |
1,7 |
23 |
|
17 |
İsveç |
37,8 |
1,8 |
25 |
|
17 |
Danimarka |
33,4 |
1,6 |
18 |
|
18 |
İsviçre |
36,8 |
1,7 |
11 |
|
18 |
İsveç |
33,0 |
1,6 |
15 |
|
19 |
Singapur |
36,5 |
1,7 |
19 |
|
19 |
Rusya Fedr. |
32,8 |
1,6 |
24 |
|
20 |
Danimarka |
36,3 |
1,7 |
15 |
|
20 |
Tayvan |
29,9 |
1,4 |
20 |
|
21 |
Yunanistan |
33,2 |
1,6 |
37 |
|
21 |
Hong Kong |
29,8 |
1,4 |
16 |
|
22 |
Lüksemburg |
33,1 |
1,6 |
34 |
|
22 |
Avustralya |
25,6 |
1,2 |
22 |
|
23 |
Norveç |
25,9 |
1,2 |
21 |
|
23 |
Norveç |
24,0 |
1,1 |
21 |
|
24 |
Tayvan |
25,5 |
1,2 |
11 |
|
24 |
Tayland |
23,0 |
1,1 |
28 |
|
25 |
Avustralya |
24,8 |
1,2 |
20 |
|
25 |
Lüksemburg |
22,3 |
1,1 |
35 |
|
26 |
TÜRKİYE |
23,8 |
1,1 |
25 |
|
26 |
Endonezya |
21,3 |
1,0 |
... |
|
27 |
Rusya Fedr. |
20,2 |
0,9 |
25 |
|
27 |
İsviçre |
21,1 |
1,0 |
10 |
|
28 |
Tayland |