AKADEM<İ>KTİSAT

 

 

SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMANIN SAĞLANMASINDA ÇEVRE KORUMANIN VE EKONOMİK KALKINMANIN KARŞITLIĞI VE BİRLİKTELİĞİ

 

 

 

İÇİNDEKİLER:

 

ABSTRACT

 

ÖZET

 

GİRİŞ

 

I. LİTERATÜRDE YAPILAN KATKILAR

 

II. GELİŞMENİN DİNAMİKLERİ

A-Sanayileşme

B-Enerji

C-Nüfus

D-Çevre

 

III. YENİ PARADİGMA ; ÇEVRE KORUMA VE EKONOMİK KALKINMA

A-Ortak Kaygılar

1)Üzerimizdeki Tehdit ve Geleceğe Yansımaları

2)Tüketim Toplumunun Yeni Anlayışı; Kullan-At Ekonomisi

B-Eylemlerde Odaklaşmaya Doğru

 

IV. GENEL DEĞERLENDİRME: BİRLİKTELİK VE KARŞITLIK

A-Politika, Kalkınma ve Sürdürülebilirlik

B-Serbest Piyasa Koşulları, Karşıtlık ya da Birliktelik

 

V. SONUÇ

 

 

 

ABSTRACT

            Main issues of today are protecting the environment and being in harmony with it. For this matter, environmental pollution is a common problem of all countries. The goal of economics is to achieve sustainable development while meeting the needs of today’s generation without compromising the needs of the future ones. In order to meet our endless needs, we destruct the enviroment by wasteful consumption, excessive production, and unconscious use of resources. For this reason, we will emphasize on the relationship between the dynamics of development  –i.e., energy, population, industrialization and environment, and sustainable development which is a sensitive point in this study.

 

Key Words: Sustainable Development, Economic Development, Dynamics of Development , Environment

 

 

ÖZET

            Günümüzün temel konusu, çevreyi koruma ve çevreyle uyumlu olmadır. Bundan dolayı, çevresel kirlenme bütün ülkelerin ortak sorunudur. Böylece ekonomi biliminin yegâne amacı, bugünkü kuşağın ihtiyaçlarını gelecek kuşakların ihtiyaçlarını bozmadan karşılama olan sürdürülebilir kalkınmadır. Sonsuz ihtiyaçlarımızı karşılamak için savurgan tüketim, aşırı üretim ve kaynakların bilinçsiz kullanımıyla çevreyi tahrip ediyoruz. Bu nedenle, çalışmamızda hassas nokta olan gelişmenin dinamikleri –enerji, nüfus, sanayileşme ve çevre- ile sürdürülebilir kalkınma arasındaki ilişkiye değineceğiz.

 

Anahtar Kelimeler: Sürdürülebilir Kalkınma, Ekonomik Kalkınma, Gelişmenin Dinamikleri, Çevre

 

 

GİRİŞ

            19.yy.’ın ortalarında başlayan sanayi devrimiyle dünyamız büyük gelişmelere sahne olmuştur. Bu devrimin temelinde, buhar gücü, demir yolları ve demir-çelik gibi ağır sanayi simgeleri gelişmenin yegane ölçütleri ve stratejileri olarak kabul edilmişlerdi. Ağır sanayi stratejileri 20.yy.’ın ortalarında yerlerini yeni ekonomi anlayışına bıraktı. Bilgi toplumu veya bilgi teknolojisi olarak adlandırılan bu yeni ekonomi anlayışı, fiber-optik, çipler, atom enerjisi kullanım teknolojisi ve bilgisayar gibi mikro elektronik teknolojiler üzerine kurulmuştur.Ülkeler, ekonomik gelişmelerini sağlamaya çalışırken gelecek nesilleri nasıl bir tehlike içine sürüklediklerinin bilincinde olmamışlar ve ekolojik çevreyi tehdit eden yollarla ekonomik gelişmelerini inatla sürdürmeye yönelmişlerdir. 1972’de gerçekleştirilen Stockholm Birleşmiş Milletler Çevre Konferansı ile başlayan ve günümüzde de devam eden çevresel kirlenmenin azaltılması ve sosyo-ekonomik kaynakların yok olmasının engellenerek ekonomik gelişmenin bir düzen içinde sürdürülebilmesine yönelik farklı arayışlara gitmişlerdir.

 

            Bu çalışmamızda “mahşerin dört atlısı” olarak nitelendirilen enerji, nüfus, sanayileşme ve ekolojik çevre alanlarında nelerin yapılması ve/veya yapılmaması gerektiği konuları ele alınacaktır. Ayrıca çevrenin korunması ve ekonomik kalkınmanın birlikteliğinin gerçekleştirilmesinin sağlanabilirliği tartışılarak birliktelik ve karşıtlık dikotomisine çözüm yolları aranacaktır.

 

 

I. LİTERATÜRDE YAPILAN KATKILAR

            Sürdürülebilir kalkınmanın sağlanabilmesi için çevre ve ekonomi arasındaki etkileşime yönelik olarak literatürde çeşitli çalışmalar yer almaktadır. Yapılan bu çalışmalar konuyu farklı noktalarda ele almışlardır.Çalışmamızda da bir kısmına yer verdiğimiz bu katkıların bazılarını içerikleri itibariyle inceleyecek olursak; Jones ve Manuelli (2000), büyüme ve çevre kirliliği konusunu içsel politika seçimleri nesiller arası aktarımı vergilendirme ve tasarruflar yönüyle Gene politika ve çevresel faktörler üzerine Karaman (1995), Dulupçu (2001). Ekonomik eylemlerle çevre arasındaki dengeye yönelik olarak Baumol ve Oates (1998) açık modelleme sunmuşlardır. Gene içsel politika seçimleri ile ilintili olarak ülkeler arası ekonomik performans farklılıkları ve potansiyel kaynakların heterojenliğinin etkilerini içeren çalışmalar Glomm ve Ravikumar (1992 ve 1995), Alesina ve Rodrik (1994), Persson ve Tabellini (1994) taraflarında yapılan çalışmalarda görülmektedir. Çevrenin korunmasına yönelik olarak öngörülen yeni muhasebe ve işlemlere ve yönetişime, yönelik olarak, Fisunoğlu (1996), Doğan ve Ceran (1998), Baş (1992 ve 1996), Güvemli ve Gökdeniz (1996), Özbirecikli (2000), Flening(1997), Piet (1997). Sürdürülebilir kalkınma, sosyo-ekonomi bileşenleri arasındaki ilişkiyi irdeleme açısından katkılar Fisunoğlu (1989 ve 1997), Keleş(1997), Özsabuncuoğlu (1995), Sürmeli (1997), Tuncer (1997), Pala (1997), Kahraman (1994), Uslu (1989 ve1997) ve Alpar (1997). Bunların yanında çevresel kaynakların kullanımına yönelik olarak Yücel (1999), Akalın (1989)

 

 

II. GELİŞMENİN DİNAMİKLERİ

            Günümüzde, ileri teknoloji destekli sanayileşme çalışmaları ve bu amaca paralel artan enerji kullanımı, genç ve dinamik nüfus yoğunluğu ile iktisadi açıdan zengin bir çevre gelişmenin dolayısıyla globalleşen dünyada güç sahibi olma isteğinin temel dinamikleridir. Ülkeler siyasal ve ekonomik stratejilerini işte bu dinamikler çerçevesinde oluşturmaktadır. Düşünüldüğünde bizler,  kaynakları gittikçe azalan bir dünyada yaşam dansımızı, meçhul geleceğimizin kaygısı içinde sürdürmekteyiz. İşte bu sebeplerden dolayı Alpar tarafından  “mahşerin dört atlısı” olarak nitelendirilen sanayileşme, enerji, nüfus ve çevre olgularını inceleyeceğiz.

 

A-Sanayileşme

            Coğrafî keşiflerden günümüze kadar süren dönemin son iki yüz yılı bilimsel gelişmelerle ileri teknoloji seviyesini yakalayan ülkeler, tarımın yerine sanayileşmeyi kendilerine amaç olarak kabul etmişlerdir. Dünya ekonomisinde üst sıralarda yer alma arzusu, ülkeleri, bu amaç doğrultusunda amansız bir küresel rekabet ortamına itmiştir. Klasik ekonomi anlayışındaki büyüme felsefesinin temelinde, tüketimi artırmak için girdileri artırarak üretimi en çoklamak yatmaktadır.

 

            Analizimize şu soruya yanıt aramakla başlayalım, “Sanayileşme bir fiili yıkıcılık mıdır?”. Bu sorunun yanıtını, sanayileşmenin beraberinde getirdiği sorunları irdeleyerek vermek gerekir. Dolayısıyla sorunun adresi, sanayileşmenin ekolojiye, insan yaşamına nasıl etkilerde bulunduğunun irdelenmesidir. 

 

            Sanayileşmenin ekolojiye etkisini şu noktalarda toplayabiliriz. Birincisi, küresel ısınmadır. Küresel ısınma, sanayi kollarında yoğun olarak kullanılan kimyasal maddelerin kullanım sonrasında oluşan gaz atıkların (karbondioksit, CO2; metan, CH4; kloroflorohidrokarbonlar, CFC; azot oksitler NOx) atmosferde sera etkisi yapmasının sonucudur. Kimyasal maddelerin, dünya ticaretinin yaklaşık %10’unu olduğu ve geçen 10.000 yıl içindeki atmosfer sıcaklık değişmeleri 1-2 derece aralığında iken son yüzyıl içerisindeki artışın 0.7 derece olması konuyu özetlemektedir (Uslu:1997, s.47-64).

 

            İkincisi asit yağmurlarıdır. Sera etkisinin yanı sıra, zehirli gaz atıkların, zamanla atmosferde birikmesi ve bu birikimin doğanın sindirme limitinin de üzerinde olmasından dolayı meteo hareketleri ile zehirli gazla asit yağmurları halinde, yeryüzüne sıvı zehir olarak düşmektedir. Özellikle verimli tarım alanları ve doğal hayat dengesi büyük zarar görmektedir.

 

            Üçüncüsü, toksit kimyasal maddelerin, radyoaktif maddelerin ve radyoaktif malzemenin kontrolsüz şekilde kullanılmasından doğan kazalardır (Uslu:1989, s.73). Sonuçları önceden belirlenemeyen ancak tahmin edilebilen bu kazalar, özellikle gelecek nesiller ve ekolojik çevre açısından oldukça tehlikelidir. Eski Sovyetler Birliği’nde meydana gelen Çernobil nükleer kazası sonucu ortaya çıkan radyoaktif sızıntı, 1999 Ocak ayında Türkiye’de sağlık alanında kullanılan radyoaktif kobalt maddesinin yanlışlıkla muhafazasından çıkartılması gibi çoğu da bilinçsizlikten kaynaklanan kazalar, yeni canlı nesillerin genetik yapılarında etkilerini orta ve uzun periyotlarda göstermiş ve de göstermeye devam edecektir. Sanayileşme, tarım sektöründe kullanılan metotların gelişimi üzerinde de etkili olmuştur.

 

            Dördüncüsü de 20.yy.’ın ikinci yarısında ortaya çıkan ve kaynağı, yüksek verimli hububat ve suni gübre olan Yeşil Devrim’dir., bu yeni gelişme, ürünlerin, hastalıklara ve zararlı böceklere karşı korunmasını, verimin artmasını sağlamasına rağmen, her tekno-ekonomik atılım gibi ödenmesi gereken ağır bir faturayı beraberinde getirmiştir. Tarımsal üretim sisteminin iyileşmesi ve geliştirilmesi için gerçekleştirilen alt yapı yatırımları, kullanılan kimyasal gübre ve mücadele ilaçları ile yüksek verimli tohumluk ve sulama için sağlanan devlet sübvansiyonları maliyetlerin ağırlaşmasına neden olmuştur. Sanayileşmenin sonuçlarından  biri olan Yeşil Devrim’in neden olduğu çevre sorunu, günümüz yaşam şartlarını etkilediği gibi gelecek nesillere bırakılan kötü bir miras olmuştur. Hindistan ve Brezilya’da tarım alanları kazanmak için ormanların her geçen gün süratle yok edilmesi, üretimi ve kaliteyi artırmak için kullanılan kültür tohumlarına yönelik aşırı sulama sonucu toprağın tuz oranını yükselmesi ve çoraklaşması, kullanılan kimyasal gübre ve mücadele ilaçlarının ekolojik dengeyi alt üst etmesi gibi artık bizim ve nesillerimizin çözüm araması gereken teknolojik gelişmeye bağlı güçlükleri ortaya çıkarmıştır (Şahinöz:1990, s.238).

 

            Ayrıca sanayileşmenin insan yaşamına etkisi kendini şehirleşmede de göstermektedir. Bilindiği gibi sanayileşme yoğun olarak yaşandığı yerleşim merkezleri aşırı göç alımı suretiyle aşırı derecede büyümüşlerdir. Bu da beraberinde oldukça kozmopolit ve düzensiz şehirleşme yanında birbirinden çok farklı toplumsal sorunlara yol açmıştır.

 

B-Enerji

            Enerji, üretim yapısının hareket gücü olmasına rağmen, çevrenin yok edilmesi sürecini başlatan değilse de hızlandıran en önemli unsurdur. Enerji, her an insan faaliyetlerinde birbirinden farklı miktar ve yöntemlerce tüketilirken, dünyamızı tahrip edip ekolojik dengede onarılmaz yaralar açmaktadır. Enerji tüketim talebini sektör bazında sanayi, tarım ve hizmetler sektörlerinde ortaya çıkmaktadır. Farklı miktarlardaki tüketimi çevreye verdiği zararı da aynı ölçüde çeşitlendirmekte bu da sürdürülebilir kalkınma oluşumunu negatif etkilemektedir (Pala:1997, s.137). Görüldüğü gibi enerji önemli bir stratejik çevresel faktör konumundadır (Türkman:1996, s.38). Dünya genelinde 1950-70 arasındaki  enerji kullanımı yıllık ortalama %5 artış gösterirken, sonraları yavaşlamıştır. GÜ bu enerjinin %60’ından fazlasını tüketmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde metal ve madenlere olan talep, enerji kullanımı ile beraber artış göstermektedir. Fakat yapılan tespitlerde kısa dönemde ne enerji ne de materyal kullanımında bir daralma beklenmemektedir (Fisunoğlu:1997, s.16).

 

Tablo 1:Çeşitli Gelir Grubundaki Ülkelerin Enerji Üretimi, 1980 ve 1997.

 

Ticarî Enerji Üretimi (BTEP) (a)

Dünya Toplam Enerji Üretimindeki Payı

Ülke Grupları

1980

1997

1980-1997

Değişimi

1980

1997

1980-1997 Değişimi (b)

Düşük Gelir Grubu

1296366

2267533

4,41

18,82

23,67

4,85

Orta Gelir Grubu

2804139

3607537

1,69

40,70

37,66

-3,05

Düşük ve Orta Gelir Grubu

4100505

5875070

2,55

59,52

61,33

1,81

Yüksek Gelir Grubu

2788845

3704792

1,93

40,48

38,67

-1,81

Avrupa EMU

365725

434996

1,11

5,31

4,54

-0,77

a. BTEP = Bin ton eşdeğer petrol.

b. Net İthalat, Toplam İthalat ile Toplam İhracat arasındaki farktır.

Kaynak:World Bank; 2000 World Development Indicators, Table 3.7, (http://www.worldbank.org)

 

            Tablo 1’de sunulan veriler Bin ton eşdeğer petrol (BTEP) olarak ticarî enerji üretiminde 1997 itibarıyla ilk sırada 3.704.792 BTEP ile Yüksek Gelir Grubu (YGG) ülkeleri yer alırken, 3.607.537 BTEP ile Orta Gelir Grubu (OGG) ülkeler ikinci sıradadır. Fakat 1980-1997 yılları arasında ticarî enerji üretimi alanında Düşük Gelir Grubuna (DGG) dahil olan ülkeler %4,41’lik değişimle ilk sıradadır. YGG dahil ülkeler %1,93’lük oranla ikinci sırada yer alırken OGG ülkeler de %1,69 değişim oranıyla son sırada yer almaktadır.

 

Tablo 2:Çeşitli Gelir Grubundaki Ülkelerin Enerji Tüketimi, 1980, 1997.

 

Ticarî Enerji Tüketimi

Kişi Başına Ticarî Enerji Tüketimi

Ülke Grupları

(BTEP)

Ort. Yıllık  Büyüme (%)

KEP (a)

Ort. Yıllık  Büyüme (%)

Göreceli Oranlar

 

 

 

 

 

 

 

1980

1997

1980-97

1980

1997

1980-97

1980

1997

Düşük Gelir Grubu

1148189

2116021

3,9

480

646

2

1

1

Orta Gelir Grubu

2001642

2601928

4,7

1854

1830

1,8

3,86

2,83

Düşük ve Orta Gelir Grubu

3149831

4717949

4,3

907

1005

2

1,89

1,56

Yüksek Gelir Grubu

3773001

4713241

1,7

4794

5369

1

9,99

8,31

a. KEP = kilogram eşdeğer petrol.

Kaynak:World Bank; 2000 World Development Indicators, Table 3.7, (http://www.worldbank.org)

 

            Tablo 2’de sunulan veriler ışığında, BTEP olarak ticarî enerji üretiminde 1997 itibarıyla ilk sırada 4.713.241 BTEP ile YGG  ülkeleri yer alırken, 2.601.928 BTEP ile Orta Gelir Grubu (OGG) ülkeler ikinci sıradadır. Fakat 1980-1997 yılları arasında ülke gruplarının ticarî enerji tüketiminin ortalama yıllık yüzde değişimi incelendiğinde OGG ülkeler, %4,7’lik oranla ilk sırada yer alırken DGG ülkeler de %3,9’luk oranla ikinci sıradadır. YGG ülkeler ise gelişmiş sanayi ekonomisine sahip olmalarına rağmen %1,7 değişim oranıyla en düşük seviyededirler. Diğer yandan kişi başına enerji tüketimi ortalama yıllık yüzde büyümesinde ise DGG’deki ülkeler %2,0’lık oranla ilk sırada yer alırlarken YGG’ye dahil ülkeler ise %1,0 büyüme oranıyla en son sırada yer almaktadır.

 

            Sanayileşmenin ortaya çıkardığı toplam madde kullanımı içinde belirleyici öneme sahip çimento, kağıt ve çelik  üretiminde kullanılan yüksek enerji yoğunluğu ve üretim sırasındaki kimyasal tepkimelerin sonucu olarak ortaya çıkan karbon yayımı (dünya karbon yayımlarının %2,5’ ini oluşturmaktadır), hem havayı hem de suyu ciddi şekilde kirletmektedir (Durning:1998, s.78). Görüldüğü gibi enerji elde etmede kullanılan klasik olarak nitelendirebileceğimiz ve ekolojik dengeye oldukça yüksek ve geri dönülemez maliyetler ortaya çıkaran yöntemlerin yerlerine bu etkileri azaltan yeni modern yöntem arayışları içine girilmelidir. Günümüzde kullanılan yeni yöntemlerden biri de “Kojenerasyon Sistemi”dir. Özellikle sanayi sektöründe enerji verimliliğini sağlamak, maliyeti azaltmak, güvenilir ucuz enerji temin etmek amacıyla kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Kojenerasyon Sistemi, tek sistemden eşzamanlı olarak elektrik ve güç ile kullanılabilir ısı üretilmesini sağlayan yöntemdir. Gaz tribünlü sistemler ile termik santrallarda elektrik, kazanlarda ısı üretimi yapılarak ve çevreyi kirletip  yenilenemeyen (primer) enerjinin yaklaşık %55-60’ını atık haline getiren konvansiyonel enerji üretim sistemlerinden farklı olarak Kojenerasyon Sistemi, elektrik üretiminde ortaya çıkan ısı eşanjörler yardımı ile çeşitli ısı ihtiyaçları için değerlendiriliyor. Böylece elektrik ve ısının eşzamanlı üretimi ile %80-90 verim elde ediliyor. Bu da primer enerjinin atılan kısmını minimize ediliyor (Dünya Gzt:1999). Günümüz, enerji kaynakları iki gruba ayrılmaktadır. Bunlardan birisi yenilenemeyen enerji kaynakları olan kömür, petrol, doğal gaz ve nükleer enerji diğeri  de yenilenebilen enerji kaynakları olan odun, bitki artıkları, hayvansal atıklar, jeo-termal, güneş, rüzgar, ve hidrolik enerji kaynaklarıdır. Yenilenemeyen enerji kaynaklarının büyük ölçüde kullanılıyor olması, çevre sorunlarını ciddi boyutlarda artmasına neden olmuştur. Bu nedenle yenilenebilir enerji kaynaklarının çevresel tehditlerinin düşük olması, dünyanın bu kaynakların kullanımına yönelmesi her bakımdan avantajlı bulunmaktadır (Akalın:1989, s.172). Bilim adamları yenilenemeyen kaynakların tükenebileceği düşüncesiyle yeni kaynak arayışlarına girmişlerdir. Bu çalışmalardan birisi de Bitumluşist denen ve ileride petrol ve kömür gibi enerji kaynaklarının ikamesi olabilecek yeni bir yenilenemeyen kaynak üzerinde yapılmaktadır. 1972 petrol krizi ile petrol fiyatlarında yaşanan artış ve enerji darboğazı bu maddeye olan ilgiyi artırmıştır.

 

C-Nüfus

            Şüphesiz nüfus, kalkınma ve ekosistem arasında çok sıkı bir etkileşim vardır. Dünyada nüfus artışı olanca hızıyla sürmektedir. Sosyo-ekonomik refah artışı, yaşam şartlarının yükselmesini sağladığından dünya genelinde ölüm oranları azalmaktadır. Bu durum oluşmasında antibiyotiklerin kullanılması, aşı uygulamaları ve daha birçok tıbbi yeni yöntemlerin kullanılması etkili olmuştur. Bunlardan dolayı, 1990’larda 6 milyar dolayında olan dünya nüfusu, yılda ortalama 100 milyonluk bir artışla 22.yy. ortalarında yaklaşık 22.5 milyarı bulması beklenmektedir (Keleş:1997, s.79). Dünya nüfusunun artışının %95 kadarı gelişmekte olan ülkelerde yer alacağı gelecekte, nüfusla ilgili sorunların yoğunlaşacağı bölgeleri belirlemede bize fikir vermektedir. Artan nüfus, ister kırsal bölgelerde isterse  kentlerde olsun, mal ve hizmet talebini artırıcı yönde gelişme kaydetmektedir (Keleş:1997, s.79). Şüphesiz bundan ekoloji, bir çok yönden zarar görecektir. Özellikle, şehirlerde nüfusun artması, hava, su kirlenmesi ile trafik ve gürültü gibi diğer çevresel tehditleri de artıracaktır (Özsabuncuoğlu:1995, s.22). Çünkü daha fazla istem, daha fazla arz yapmayı etkileyecektir. Böylece daha fazla üretim de beraberinde çevreyi tehdit edici atıkların içeriğinin de artmasını getirecektir. Üretim sonrasında da doğaya bırakılan maddelerde “geri dönüşüm yapılarına göre” çevre kirliliğine neden olacaklardır. Bu şekilde çevre kirliliğiyle, nüfus artış hızı arasında eşanlı ilintili olacaktır. Nüfusun çevreye etkilerini teorik bazda açıklamada bazı modeller geliştirilmiştir. Söz konusu modeller arasında “IPAT” olarak bilinen model, diğerlerine kıyasla daha yaygındır. IPAT modeli, kaba çizgilerle de olsa üç önemli değişkenin (nüfus büyüklüğü P; refah düzeyi A; teknolojik çevre zararı fonksiyonu T), çevreyi hangi ölçüde etkileyeceğine (I) açıklık getirilmektedir. I = PxAxT  şeklinde gösterilmektedir. Bu model kullanılarak bazı ülkeler arası karşılaştırma ve değerlendirmeler de yapılabilmektedir (Tuncer:1997, s.19).  Fakat nüfus ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki tam olarak ampirik uygulamalara yansıtılamamaktadır. Çünkü, ekonomik büyümeyi sadece nüfus değil haricinde pek çok faktörler etkilemektedir. Ayrıca bu modelde teknoloji seviyesi hangi ölçülerde olursa olsun, nüfusun artması mutlak olarak çevreye zarar vermektedir (Alpar:1997, s.38). Nüfus ve çevre arasındaki ilişki tek yönlü bir etkileşim değil, çift yönlü bir etkileşimden oluşmaktadır. Nüfusun büyüklüğü, artış hızı ve dağılımı, çevre üzerinde yoğun etki yaparken, çevredeki değişmeler de nüfus ve ona bağlı değişkenler üzerinde etkili olmaktadır. Geniş kapsamlı birkaç örnek vermek gerekirse, insan faaliyetleri hava koşullarını ve mevsimleri etkilemektedir. Sanayi, ulaştırma ve ısınmada kullanılan fosil yakıtlar havaya yüksek oranda karbondioksit verdiklerinden ve bu gaz atmosferde birikerek ozon tabakasına zarar vermekte ve sera etkisi yapmaktadır. Bilindiği gibi bu durumda küresel ısınmaya, zararlı güneş ışınlarının dünyayı direkt etkilemesine ve de asit yağmurlarına yol açarak insan yaşamını etkileyerek sağlık alanlarında olumsuzluklara neden olmaktadır (Tuncer:1997, s.21.22.23).

 

D-Çevre

            Çevre, sadece yaşamımızı sürdürdüğümüz geniş bir alan değil milyonlarca canlının yaşadığı dev ekosistemdir. Yaşamımızı idame ettirmek için gerekli olan hem biyolojik hem de fiziki ihtiyaçlarımızı karşıladığımız iktisadi çevre aynı zamanda geçmişten geleceğe aktarılması gereken tarihsel ve kültürel değerler bütünü içermektedir. Fakat, insanoğlunun ihtiyaçlarını karşılama konusundaki üstün gayretleri sonucu(!) her yıl yaklaşık, 100-150 bin arasında canlı türünün nesilleri tükenmekte ve her geçen gün ekolojik sistemdeki hassas dengeler bozulmaktadır. İktisadi çevre, ekonomiye çeşitli servisler veren bir kaynaktır. Diğer kaynaklarda olduğu gibi, bu kaynağı ne kadar iyi idare edersek ve bu kaynağın yok olmasını önlersek, bize daha uzun vadeli servis verir. Çevre, ekonomiye hammadde sağlar. Bu hammadde, üretim sürecinden geçerek tüketim malları haline dönüşür. Daha sonra bu hammaddeler ve üretiminde kullanılan enerji çevreye atık olarak geri döner (Alpar:1997, s.35.38). Kıt kaynaklardan oluşan iktisadi çevreyi kullanılırken, gelecek nesillerin istem ve ihtiyaçlarını da düşünerek hareket edilmeli, ihtiyaçtan fazlası kullanılmayıp kaynaklar sistemli bir devirler zinciri halinde gelecek nesillere aktarılmalıdır. Kültürel ve tarihi çevre de en az iktisadi çevre kadar önemlidir. Tarihsel değerler de yenilenemeyen kaynaklar arasındadır. Çünkü asırlar ötesinden günümüze ulaşan değerler, maddî ve manevî birer mirastır, tahrip olunursa yenisinin yapılması mümkün değildir. Birer çevre faciası olan betonarmeden binaların yükseldiği günümüzde yarınlara nelerin miras bırakacağımızı düşündüğümüzde zihnimizde karamsar tablo oluşmaktadır. Her geçen gün yok olan tarihsel ve kültürel çevremizin, hem bizim hem de gelecek nesiller için, bir hava bir su kadar gerekli olduğunun bilincinde olmamız gerekmektedir. Turizm kaynakları sadece güneş ve denizden ibaret değildir. Arkeolojik, tarihi, kültürel varlıkların zenginliği ve çeşitliliği gibi diğer alt faktörlerde turizmin kaynakları arasındadır. İskân alanlarının plansız dağılımı, sanayinin kontrolsüz gelişimi turistik kaynakların büyük ölçüde zarar görmesine neden olduğu herkesçe bilinmektedir (Kahraman:1994, s.28). Görüldüğü gibi tarihi ve kültürel çevrede, ülke ekonomisi açısından önemli kilometre taşlarından birisidir.

 

 

III. YENİ PARADİGMA ; ÇEVRE KORUMA VE EKONOMİK KALKINMA

            Paradigma, belli bir dönemde toplumsal hayatın belirli bir alanında geçerli olan görüşlerin, düşünce tarzlarının, bakış açılarının ve varsayımlarının toplamı olarak tanımlanıyor (Türkoğlu:1999, s.20). Vermiş olduğumuz bu tanımdan hareketle, 21. yy. yeni paradigması,  ekonomik kalkınmanın çevrenin korunmasıyla birlikte sağlanması gerektiğidir. İşte burada Brundtland Raporu ile 1987 yılında ilk defa “Sürdürülebilir Kalkınma” (Sustainable Development) kavramı bu amacın tanımı olarak yapılmıştır. Raporda kavramın tanımlanması şu şekilde yapılmaktadır: “Gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılama yetenek ve olanaklarını kısıtlamaksızın bugünkü ihtiyaçların karşılanması” (Fisunoğlu:1996, s.118). Bu kavram, “çoğunlukla ekonomik anlamda algılanmaktadır. Ekolojiyi bu bakış içinde bir aksesuar niteliğindedir. Bu bakış açısı sürdürülebilir kalkınmayı, sürdürülebilir büyüme olarak algılamamıza neden olmaktadır. Oysa amaç, sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasıdır. Bunun sağlanması ise, ekolojiyi genel ekonomik çerçeve içinde bir bileşen olarak görmek yerine, konuya tam ters yönden yaklaşarak, ekonomiyi ekolojik çerçeveler içine yerleştirmekle mümkün olacaktır” (Uslu:1997, s.43). Bu yeni paradigma ile, klasik ekonomi tanımında verilen üretim ve tüketim sirkülasyonundan ibaretmiş gibi görülen ekonomi anlayışı yerini, üretimin kısıtlı bir ekosistem içinde oluştuğunu kabul eden ve çevre korumanın öneminin de vurgulandığı yeni bir anlayışa bırakmıştır.

 

            Çalışmamızın bundan sonraki bölümlerinde, çevre korumanın neden gerekli olduğunu gösteren ortak kaygılarımız olan, tehdit altındaki gelecek ve israf ekonomisi konularını, bunlar için yapılması gereken hukuksal çalışmaları ve nihayetinde kalkınma felsefesini yeni bir kavram olan sürdürülebilir kalkınma ile açıklamaya çalışacağız.

 

A-Ortak Kaygılar

            Ekonomik gelişmenin ekolojik çevreye verdiği zararların her geçen gün daha da büyümektedir. İnsanoğlun bencilliği, hem ekolojik hayatı hem de kendi geleceğini kaçınılmaz sona doğru sürüklemektedir. Bu bağlamda, uluslararası çalışmalarla ekolojiye verilen zararların boyutlarının belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması gibi kaygılar 20.yy. ikinci yarısında ortaya çıkmıştır. Ülkeler arasında küreselleşme hareketlerinin süratle ivme kazandığı dünyamızda pozitif ve negatif etkileşimler mesafe gözetmeksizin ortaya çıkmaktadır. Negatif etkileşim olarak bahsettiğimiz olgu, birisinin yaptığı olaydan diğerinin etkilenmesidir. Yani GÜ’lerin sanayi atıklarının doğada yayılarak ülke ve ulus farkı gözetmeden bütün insanlığı ve tabii yaşamı tehdit etmesidir. Bir anlamda çevre kirliliği ve tahribatı da aynı hızda küreselleşmiştir. Örneğin asit yağmurlarının Amazon ormanlarını etkilemesi ya da zehirli atıkların sınırlar ötesine taşınması gibi. Bu noktada çevre tehditleri ulusal değil bütün dünyayı ilgilendiren ortak sorunlar haline gelmesidir.

 

1)Üzerimizdeki Tehdit ve Geleceğe Yansımaları

            Artık neredeyse, gelişmişlik çevreye ve insanlığa verilen zararın büyüklüğüyle de ölçülebilecek bir fonksiyon haline geldi. Çünkü GOÜ’lerdeki ve GÜ’lerdeki sanayileşme sürecileri bizleri ve gelecek nesilleri tehdit kıskacına almıştır. Bu tehditler üç türlü ortaya çıkmaktadır. Birincisi, günümüz nesline yönelik direkt tehditler, ikincisi gelecek nesillere genetik olarak aktarılan tehditlerdir. Bu iki grup arasında sıkı bir bağ mevcuttur. Çünkü ilk grup tehdit gerçekleşmeden ikincisi ortaya çıkmadığı ifade edilebilir. Üçüncüsü de, insan yaşam alanlarına yönelik tehditlerdir.

 

            Birinci grup tehditler iki yolla gerçekleşebilmektedir. Birincisi, üretim süreci içinde ortaya çıkan katı, sıvı ve gaz atıkların, ikincisi de, tüketim ve tüketim sonrası tesir yolu ile gerçekleşmektedir. Birinci yol tesirde sanayi atıklarının toprak, su ve havaya karışması sonucu insan sağlığının tehdit altına alınması söz konusudur. Bu yol ile özellikle kanser riski günümüzün ciddi tehditlerinden birisidir. Üretim sürecinde kullanılan, ayrıca bazı mamul mallarda da bulunan kadmiyum, arsenik, berilyum, nikel ve krom gibi elementler kanserojen madde içermektedirler. Örneğin, kadmiyumun, şarjlı piller, kalem piller, ve cep telefonlarında, arsenik, boyalarda, nikel ve krom, paslanmazlık özelliklerinden dolayı metal eşya kaplamalarında yarı hammadde olarak kullanılmaktadır. Bunun yanında elementlerin hepsi bir fosil yakıt olan kömürde küçük miktarlar halinde bulunur. Dolayısıyla kömür yandığında açığa çıkarlar; eninde sonunda toprağa ulaşır ve küçük miktarlar halinde gıda maddelerinin içine girerler. Bitki kökleri aracılığı ile biyolojik ortama girerler. Bilindiği gibi, termik santrallerde elektrik üretimleri, ev ve işyeri ısıtmaları kömürün yakılmasıyla sağlanmaktadır. Bir büyük santralden bir yılda açığa çıkan miktara bağlı olarak, yılda ortalama 50 ölüm olur. Bu ölümler, toprağın üst katmanlarının erozyonla yok olacağı varsayımında 100.000 yıla yayılmıştır (Cohen:1996, s.148).

 

            İkinci grup tehditler birinci grup tehditlerin insan biyogenetik zincirini bozmaktadır. Bu durum gelecek nesillere fiziksel ve zihinsel engeller olarak yansımaktadır. Özellikler radyoaktif madde kullanımları ve bunların bir şekilde kontrol edilememesi bu deformasyonu şiddetlendirmektedir.

 

            Üçüncü grup tehditler ise ziraatta kullanılan suni gübre ve ilaçlar ile kültür tohumları kullanılan alanlarda yapılan aşırı sulama toprağın erozyonuna, tuzlanmasına ve verimsizleşmesine neden olmakla beraber ekolojik sistemdeki vahşi hayatın hassas dengesini bozmaktadır. Bu sorunlar aynı zamanda kırsal yaşam üzerinde negatif dışsallıklara neden olmaktadır. Arazilerin verimsizleşerek kullanım oranların düşmesi büyük kentlere göçün hızlanmasına neden olmuştur. Göçlerin giderek çoğalması her geçen gün çözümü zorlaşan hatta bazen çözümsüzleşen sosyal sorunların artmasına neden olmuştur (Sürmeli:1997, s.45). Bilinçsiz kentleşme ve yeni tarım alanları açma faaliyetleri yeşil zenginliğin yavaş yavaş yok olmasına neden olmaktadır. Yer altı sularının bilinçsiz tüketimi istenmeyen sonuçlara yol açmaktadır ki bunun en güzel örneklerinden birisi Niğde İli Sazlıca Kasabası’nda yaşanmaktadır. Yeraltı suyunun, sonsuz kaynağa sahip olduğu düşüncesinden hareket edercesine, sondaj kuyularından gereğinden fazla çekilip tarımda kullanılması, yörenin yer yer çökmesine neden olmaktadır (Yücel:1999, s.19).

 

2)Tüketim Toplumunun Yeni Anlayışı; Kullan-At Ekonomisi

            Tüketim toplumu üç sınıftan oluşmaktadır; tüketiciler, orta gelirliler ve yoksullar. Kişi başına düşen doğal kaynak tüketimi, kirlilik yayma ve doğal ortamları bozma dereceleriyle mükemmel şekilde tanımlanan gruplar pratikte iki ölçüt ile birbirlerinden ayrılırlar; ortalama yıllık gelir ve yaşam tarzı. Yoksullar, dünyada yaklaşık 1.1 milyar kişi  ve kişi başına 700ABD$’ dan az kazanan topluluktur. Dünya ekonomi piramidinin en altında bulunan bu grup çoğunlukla kırsal kesimde yaşamakta ve geçimlerini yaşadıkları yerlerdeki arazilerden ve ormanlardan topladıkları şeylerden sağlarken savurganlık yapmaya güçleri yetmemektedir. Orta gelirliler, yaklaşık 3.3 milyar kişi ve kişi başına 700-750ABD$ kazanmaktadırlar. Yoksullar gibi orta gelirli sınıfta, maddeleri kullanmada tutumludur. Maddeleri yeniden kullanmak ve geri dönüştürmek konusundaki özenleri, ekonomilerini çevre ile dengelemeyi hedefleyen tüm gruplar için ideal oluştururlar. Tüketici sınıfı ya da zenginler, dünya tüketim toplumunun 1.1 milyar üyesidirler ve kişi başına 750ABD$’ dan fazla gelire sahiplerdir (During:1998, s11-12.). Bu grubun tüketim davranış kalıbına israf dersek hiçte yanlış olamaz. Kullan-at ekonomisi, üretilen malların hem kullanım ömürlerini aza indirgemek hem de düşük üretim maliyeti elde etmek için dayanıklılığının azaltıldığı, insanları süreğen tüketim çılgınlığına iten lüks bir ekonomik faaliyet şeklidir. Nihai tüketim mallarının, satışa sunulup kullanılması ve atılması arasındaki periyot oldukça kısa olması, bu yaşam sitilinin karakteristik bir özelliğidir. Ayrıca üretilen mamûlün tamiri neredeyse mümkün olmamakta ve atılmaktadır. Örneğin, plastik promosyon kalemleri, plastik aksamlı fotoğraf makineleri, plastik oyuncaklar vb. Bu tarzın belirgin özelliklerinden biriside  ambalaj sektörüdür. Ambalaj, ürünü sattıran bir amaç haline geldi. Hemen hemen her ürün ambalajlanmakta – mukavva, kağıt ve plastik ambalaj türleriyle- ve çoğu geri dönüşümsüz bu ambalajlar atılmaktadır. Bunlar, hem çevreye zarar vermekte, hem de ekonomik sıkıntı doğurmaktadır. Tarzın bir başka özelliği de moda denen çılgınlıktır. Moda, ruhunda ürünün kullanım süresi oldukça kısadır ve yoğun olarak konfeksiyon, ayakkabı ve aksesuar sektörlerinde ortaya çıkar. Moda pazarına kaynak sağlamak için yapılan üretimde zararlılara karşı kullanılan ilaçlarının üretiminde olduğu gibi, kimyevi maddeler ve aşırı su kullanımı hayvancılık sektörüne yan etki yapmıştır. Bu ürünleri boyamada kullanılan kimyasal maddeler de olayı daha vahim boyutlara taşımıştır (During:1998, s80-89). Dünyanın ihtiyacı olan şey ekonomik gelişmenin getirdiği bu problemlere çözüm bulmaktır. İsraftan kaçınarak yeniden kullanıma ve geri dönüşüm gibi tüketim tarzına  teşvik edici tedbirler alınmalı ve bu savurganlığa son verilmelidir.

 

B-Eylemlerde Odaklaşmaya Doğru

            Sosyal ve ekonomik istikrarı, klasik büyüme yaklaşımlarında ve eski çevre koruma tutumlarında aramak dengesizliği artıracaktır. Çevresel güvenlik değişiklikte aranmalıdır. Değişiklik ise, sanayi, hukuk, ekonomi, uluslararası işbirliği, sosyal ve kültür gibi topluma şekil veren alanlarda olmalıdır.“Çevre koruma ve sürdürülebilir kalkınma, bütün hükümet kuruluşlarının, uluslararası kuruluşların ve belli başlı özel sektör kuruluşlarının ayrılmaz birer parçası olmalıdır. Bu kuruluşlar politikalarının, programlarının ve bütçelerinin hem kısa hem de uzun vadede, ekonomik ve ekolojik açıdan sürdürülebilir faaliyetleri teşvik edip desteklemesinden sorumlu ve bu konuda hesap vermekle yükümlü duruma getirilmelidir. Geleneksel amaçlarını, kendi ulusal toplumlarını olduğu kadar hepimizin paylaştığı küçük gezegenimizin çevresel tabanını sürekli iyileştirerek güçlendirecek şekilde yerine getirilmelidir.” (DÇKK:1991, s.32). Uluslararası gönüllü kuruluşların yanı sıra, bölgesel kuruluşlar da hükümetler ve yerel yönetimlerce desteklenerek yaptıkları eylemlere resmi kimlik kazandırmalıdır. Sürdürülebilir kalkınma çalışmalarında, karmaşık ve politik olarak sıkıntı verici yöntemlere başvurmak otorite için sıkıntı verici hatta istenmeyen durumdur. Bu nedenle, çevre koruma faaliyetleri öncelikle hukuksal zemine oturtularak ekonomik ve sosyal alanda kanunlarla desteklenmelidir. Politika üzerindeki en önemli etken kamu oyudur. Politik otoritenin etkinliği ya da politika uygulamasındaki kararlılığı kamu oyunun isteğiyle bütünleştiğinde optimal patika seçimi sağlanmış olacaktır. GÜ’lerce, geri kalmış ve gelişmekte olan ülkelere yapılan gıda ve para yardımları yerine bu ülkelerin kendi kendilerine yeterliliklerinin sağlanması için, gerekli bilgi ve teknolojik yardımlar yapılarak,  gelişmeleri çevre korumayla beraber uzun vadeli politikalara yansıtılmalıdır. Sosyal alanlarda kurumsal değişiklikler yapılarak, toplumlar da çevre koruma bilincinin geliştirilmesi sağlanmalıdır.

 

 

IV. GENEL DEĞERLENDİRME: BİRLİKTELİK VE KARŞITLIK

A-Politika, Kalkınma ve Sürdürülebilirlik

            Yazımızın birinci ve ikinci bölümlerinde genel olarak ekonomik büyüme ve kalkınma çalışmalarının yaşadığımız dünyaya yaptığı ve geleceğe etkilerinin nasıl olacağını tartıştık. Acaba çevre koruma ile ekonomik kalkınma bir uyum içerisinde yürütülebilir mi? İşte bu sorunun yanıtı kalkınma stratejisinin çevre ile uyumlu kalkınma politikalarıyla desteklenmesinde aranmalıdır. Bu uyumun sağlanabilmesi için uygulanması gereken politikaların şu konuları içermesi beklenir: (Fisunoğlu:1997, s.18-19)

·         Büyümenin canlandırılması ve kalitesinin değiştirilmesi,

·         Temel ihtiyaçların karşılanması, sürdürülebilir bir nüfus düzeyinin garanti altına alınması,

·         Teknolojinin yeniden yönlendirilmesi ve riski yönetmek, karar vermede çevre ve ekonomiyi birleştirmek,

·         Kalkınmanın daha katılımcı yapılması, uluslararası ekonomik, ilişkilerin yeniden düzenlenmesi,

·         Toplumların eğitilerek bilinçlendirilmesi.

 

            Bu kriterlerin yanında sürdürülebilir çevre-koruma politikası oluşturabilmek içinde şu amir koşulların sağlanması gerekmektedir: (Dulupçu: 2001, a.g.w.s.)

·         Ekonomik kısıtlarında göz önüne alınarak yapılacak gerçekçi politika seçimiyle finansal sürdürülebilirliğin sağlanması,

·         Bürokratik kısıtlar ve siyasal iradenin yapısına uygun yönetsel sürdürülebilirliğin genişletilmesi,

·         Siyasal otorite ile kamu oyunun çevre-koruma eylemlerine yönelik bilincinin arttırılarak birlikteliğin sağlanması,

·         Çevresel politikalar ile ekonomik ve sosyal politikalar arası uyumun sağlanması,

·         Sürdürülebilirlikte uygulanan politikaların performans ölçümünün yapılması, uygulaması ve sonuçlarının değerlendirilmesi konusunda uygun gösterge seçiminin tespiti.

 

Tablo 3:Politika Matrisi

Çevre Sorunları

 

Politika Araçları

 

Kaynak Yönetimi

Piyasaları Kullanmak

Yeni Piyasalar Oluşturmak

Çevresel Düzenlemeler

Toplumun Dahil Edilmesi

Sübvansiyonları Azaltmak

Mülkiyet Hakları & Desentralizasyon

Standartlar

Toplumun Katılımı

Kirlilik Kontrolü

Çevre Vergileri

Ticarî izinler ve haklar

Yasaklar

Enformasyon

Kullanıcı Bedelleri

Uluslararası Bedel Sistemleri

İzinler ve Kotalar

 

 

Depozit Sistemi

Hedeflenmiş Teşvikler

 

 

Kaynak:World Bank, (http://www.worldbank.org.tr)

 

            Politika matrisi Dünya Bankası ve üye ülkelerin çeşitli uygulamalarından elde edilmiştir. Matris, politika organizasyonunun yapılabilmesi için politika araçlarını 4 temel kategoride sınıflandırılmıştır. Söz konusu temel araçlar ise spesifik alt araçlardan oluşmaktadır. Bu araçlar sayesinde belirlenen amaç doğrultusunda politikaları tasarlamak için gerekli altyapı sağlanmakta, böylece politika yapıcılarına arzuladıkları aracı seçme olanağı tanınmaktadır. Ekonomik alanda uygulanabilecek politika yöntemleri olarak;

·         Teşvik reformu ile piyasada fiyat bozulmasını engellemek ve gerçekçi fiyat oluşumunu desteklemek,

·         Sosyal maliyetleri yansıtacak şekilde vergilerle fiyatları yükseltmek,

·         Kirletme izinlerinin (permitlerinin) ya da kalkınma haklarının bulunduğu yeni piyasalar oluşturmak,

·         Çevre-korumaya yönelik yatırımları vergi indirimiyle özendirici hale getirmek,